Grupy IRAC – klasyfikacja insektycydów i rotacja przeciw odporności

Współczesna ochrona roślin przed szkodnikami opiera się na precyzji i strategii. Dynamicznie zmieniający się rynek substancji czynnych, wycofywanie kolejnych preparatów przez Komisję Europejską oraz rosnąca presja ze strony agrofagów zmuszają producentów rolnych do dogłębnej analizy stosowanych rozwiązań. Kluczowym narzędziem w codziennej praktyce rolniczej stały się grupy IRAC. Pozwalają one precyzyjnie identyfikować mechanizm działania insektycydu (MoA – ) i planować zabiegi tak, aby skutecznie zwalczać szkodniki, minimalizując jednocześnie ryzyko powstawania biotypów odpornych. W sezonie 2026, w obliczu restrykcyjnych przepisów zintegrowanej ochrony roślin (IPM), znajomość tej klasyfikacji decyduje o opłacalności i efektywności całej produkcji polowej. 

Co to jest IRAC i dlaczego klasyfikacja MoA jest podstawą strategii ochrony?

IRAC (ang. Insecticide Resistance Action Committee) to międzynarodowy komitet ds. działania przeciw odporności na insektycydy. Organizacja ta klasyfikuje insektycydy i akarycydy według ich specyficznego mechanizmu działania (MoA), przyporządkowując substancje do ponad 30 głównych grup oznaczonych kombinacją cyfr i liter. Głównym celem klasyfikacji IRAC jest globalne zarządzanie odpornością agrofagów poprzez ułatwienie rolnikom prawidłowego doboru preparatów do zabiegów przemiennych.

Poniższa tabela EAV (Entity-Attribute-Value) syntetyzuje kluczowe założenia komitetu IRAC:

Zrozumienie, że nazwa handlowa preparatu czy nawet przynależność do innej grupy chemicznej nie gwarantuje odmiennego wpływu na układ nerwowy lub metaboliczny owada, stanowi fundament nowoczesnego rolnictwa. Jeśli dwie substancje czynne należą do tej samej grupy IRAC, wykazują identyczny mechanizm działania. Stosowanie ich po sobie w jednym sezonie wegetacyjnym drastycznie przyspiesza selekcję osobników odpornych, prowadząc w krótkim czasie do całkowitej nieskuteczności zabiegów chemicznych. Prawidłowa rotacja oparta na klasyfikacji IRAC pozwala zredukować presję selekcyjną i zmniejsza ryzyko wykształcenia odporności o 60–80%.

– Wielu producentów rolnych wciąż popełnia podstawowy błąd, sugerując się wyłącznie zmianą nazwy handlowej produktu na opakowaniu. W dobie kurczącej się bazy substancji czynnych, analiza kodu IRAC przed każdym napełnieniem opryskiwacza to nie luksus, a absolutna konieczność. Bezpieczna i skuteczna rotacja polega na przechodzeniu między zupełnie różnymi numerami grup, co pozwala 'zaskoczyć' układ nerwowy lub metaboliczny szkodnika i skutecznie przerwać spiralę budowania odporności w danej populacji. – wyjaśnia Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.

Najważniejsze grupy IRAC w polskim rolnictwie

Na krajowym rynku środków ochrony roślin zarejestrowanych jest kilkadziesiąt substancji czynnych o działaniu owadobójczym. Z praktycznego punktu widzenia, większość zabiegów w uprawach rolniczych, warzywniczych i sadowniczych opiera się na kilku kluczowych grupach. Poniżej znajduje się szczegółowa analiza 5 najważniejszych grup IRAC stale wykorzystywanych w Polsce w sezonie 2026, wraz z wyszczególnieniem statusu substancji ograniczonych lub wycofanych.

Grupa 3A – pyretroidy (lambda-cyhalotryna, deltametryna, esfenwalerat)

Pyretroidy to modulatory kanałów sodowych. Powodują one wydłużenie czasu otwarcia kanałów sodowych w komórkach nerwowych szkodników, co prowadzi do permanentnych wyładowań i blokady przewodnictwa impulsów. To zdecydowanie najpopularniejsza, a zarazem najbardziej eksploatowana grupa insektycydów w Polsce. Kluczowe substancje czynne to lambda-cyhalotryna (obecna w Karate Zeon 050 CS), deltametryna oraz esfenwalerat.

Pyretroidy charakteryzują się silnym efektem szybkiego działania (knock-down), jednak ich skuteczność jest silnie uzależniona od warunków atmosferycznych – działają optymalnie w temperaturach poniżej 20°C. Nadmierne, wielokrotne stosowanie preparatów z grupy 3A doprowadziło do powstania bardzo wysokiej odporności populacji wielu kluczowych szkodników w Polsce, w tym słodyszka rzepakowego oraz chowaczy.

Grupa 4A – neonikotynoidy (acetamipryd)

Neonikotynoidy działają jako agoniści nikotynowych receptorów acetylocholiny (nAChR). Wiążą się z receptorami postsynaptycznymi, naśladując acetylocholinę, co wywołuje ciągłe pobudzenie układu nerwowego. Po fali wycofań unijnych z ostatnich lat, jedynym powszechnie dostępnym i legalnym reprezentantem tej grupy w Polsce pozostał acetamipryd, stanowiący fundament preparatu Mospilan 20 SP.

Ważna aktualizacja prawna na sezon 2026: Zgodnie z nowymi wytycznymi i decyzjami rejestracyjnymi, od 6 marca 2026 roku preparaty zawierające acetamipryd (w tym Mospilan 20 SP) są przeznaczone wyłącznie do użytku profesjonalnego. Zmiana ta nakłada na użytkowników obowiązek posiadania aktualnego zaświadczenia o ukończeniu szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin.

Acetamipryd wyróżnia się działaniem wgłębnym i systemicznym, co pozwala na skuteczną ochronę roślin także w wyższych temperaturach (powyżej 20°C) oraz zabezpiecza nowe przyrosty.

Grupa 28 – diamidy rianodyny (chlorantraniliprol)

Diamidy to modulatory receptorów rianodynowych (RyR). Powodują one niekontrolowane uwalnianie wewnętrznych zapasów wapnia z komórek mięśniowych, co skutkuje natychmiastowym paraliżem mięśni szkodnika, zaprzestaniem żerowania i śmiercią w ciągu 24–72 godzin. Kluczowym przedstawicielem tej grupy w rolnictwie jest chlorantraniliprol, będący substancją czynną insektycydu Coragen 200 SC. Grupa 28 charakteryzuje się wyjątkowo długim czasem działania ochronnego na roślinie oraz bardzo wysoką selektywnością – wykazuje minimalny wpływ na owady zapylające i pożyteczne roztocze. Dzięki odmiennemu punktowi uchwytu w organizmie owada, diamidy stanowią kluczowy filar w przełamywaniu odporności krzyżowej szkodników.

Grupy wycofane lub mocno ograniczone w Polsce

Polityka Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Zielonego Ładu drastycznie ograniczyła dostępność wielu substancji owadobójczych. Poniższa tabela przedstawia substancje, które zostały trwale wycofane z polskiego rynku i nie mogą być stosowane w sezonie 2026:

Podsumowanie najważniejszych relacji między grupami IRAC a substancjami aktywnymi w Polsce przedstawia poniższa tabela właściwości:

Mechanizmy odporności – dlaczego rotacja jest niezbędna?

Odporność szkodników na insektycydy to uwarunkowana genetycznie zdolność poszczególnych osobników w populacji do przeżywania dawek substancji chemicznej, które w normalnych warunkach uśmiercają formy wrażliwe. Ciągły zabieg przy użyciu tej samej grupy IRAC działa jak filtr sitowy – eliminuje osobniki wrażliwe, pozostawiając przy życiu wyłącznie zmutowane sztuki, które błyskawicznie przekazują geny odporności swojemu potomstwu. Wyróżniamy kilka zasadniczych mechanizmów, za pomocą których owady neutralizują działanie chemii rolniczej.

Odporność typu kdr (knockdown resistance)

Odporność typu kdr (oraz jej silniejsza odmiana super-kdr) to odporność docelowa (tarczowa). Wynika ona bezpośrednio z punktowej mutacji w genach kodujących strukturę kanałów sodowych w komórkach nerwowych owadów. W efekcie tej zmiany strukturalnej, substancja czynna traci zdolność fizycznego wiązania się z receptorem. Zjawisko to w sposób szczególny dotyczy grupy IRAC 3A (pyretroidy). Populacje szkodników posiadające mutację kdr stają się całkowicie niewrażliwe na standardowe dawki pyretroidów, niezależnie od warunków pogodowych czy precyzji wykonania oprysku.

Odporność metaboliczna

Ten typ odporności polega na wykształceniu przez organizm owada zdolności do nadzwyczaj szybkiego rozkładu i neutralizacji cząsteczki insektycydu, zanim dotrze ona do miejsca docelowego. Odporność metaboliczna wynika z nadmiernej ekspresji i podwyższonej aktywności specyficznych enzymów detoksykujących, przede wszystkim cytochromów P450 (monooksygenaz) oraz esteraz i transferaz S-glutationowych (GST). Szkodnik o silnym metabolizmie potrafi dosłownie "strawić" zaaplikowaną dawkę chemii, drastycznie obniżając jej koncentrację w hemolimfie.

Odporność krzyżowa między grupami

Zjawisko to występuje wtedy, gdy wykształcenie odporności na jedną substancję czynną automatycznie indukuje odporność na inną substancję, nawet jeśli należy ona do odrębnej grupy chemicznej, ale posiada zbliżony punkt uchwytu lub jest neutralizowana przez te same enzymy. Klasycznym przykładem w krajowych warunkach polowych jest częściowa odporność krzyżowa u słodyszka rzepakowego pomiędzy grupami 3A a niektórymi starymi mechanizmami z grupy 4A.

Wieloletnie badania prowadzone przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy (IOR-PIB) jednoznacznie wskazują na alarmujący stan odporności agrofagów w Polsce:

Analiza danych IOR-PIB potwierdza, że lokalne szkodniki rzepaku ozimego, w szczególności słodyszek rzepakowy oraz chowacz podobnik, wykazują stabilną, wielokrotną odporność na pyretroidy (IRAC 3A) na obszarze całego kraju. Z kolei stonka ziemniaczana, zwłaszcza w regionach Polski Wschodniej (województwa lubelskie, podlaskie, podkarpackie), wykazuje ekstremalnie wysoką odporność metaboliczną na pyretroidy i historycznie stosowane dawki innych klas chemicznych, co wymusza natychmiastowe przemodelowanie strategii ochrony.

Strategia rotacji grup IRAC – jak ją zaplanować?

Podstawową zasadą przeciwdziałania odporności rekomendowaną przez komitet IRAC jest rygorystyczne przestrzeganie sekwencji zabiegów. Kluczowe wytyczne mówią o tym, aby nie wykonywać więcej niż 1–2 zabiegów tą samą grupą IRAC w całym sezonie wegetacyjnym danej uprawy. Kolejne zabiegi w ramach tzw. „okna zabiegowego” (obejmującego okres rozwoju jednego pokolenia szkodnika) muszą bezwzględnie bazować na substancjach z grup o zupełnie innym numerze MoA.

Poniższa tabela przedstawia modelowe, bezpieczne schematy rotacji dla najważniejszych upraw polowych w Polsce, minimalizujące ryzyko selekcji biotypów odpornych:

Właściwości tak skonstruowanych planów rotacji opisuje poniższa tabela EAV:

Wprowadzenie insektycydu Coragen 200 SC (Grupa 28) do rotacji zrewolucjonizowało ochronę przed najtrudniejszymi szkodnikami. Ponieważ mechanizm działania diamidów diametralnie różni się od pyretroidów i neonikotynoidów, roślina zyskuje pełną ochronę, a populacje szkodników, które przeżyły wcześniejsze zabiegi z powodu częściowej odporności, zostają całkowicie zlikwidowane.

– Budując program ochrony ziemniaka, zawsze powtarzam plantatorom: zostawmy diamidy, takie jak Coragen 200 SC, na moment masowego wylęgu larw stonki ziemniaczanej. Zastosowanie grupy 28 w tym krytycznym momencie zdejmuje olbrzymią presję selekcyjną z acetamiprydu. Taki schemat chroni unikalne substancje przed uodpornieniem, a rolnikowi daje pewność, że plantacja nie zostanie gołożerem w ciągu kilku dni. – wyjaśnia Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.

IRAC vs HRAC vs FRAC – porządkowanie klasyfikacji

Wprowadzanie zasad rolnictwa zrównoważonego wymaga od producenta operowania trzema niezależnymi systemami klasyfikacji chemicznej, w zależności od zwalczanego agrofaga. Obok komitetu insektycydowego (IRAC), w strukturach ochrony roślin funkcjonują analogiczne komitety dla fungicydów oraz herbicydów.

• IRAC (Insecticide Resistance Action Committee) – zarządza mechanizmami działania insektycydów oraz akarycydów (zwalczanie owadów i roztoczy).
• FRAC (Fungicide Resistance Action Committee) – klasyfikuje mechanizmy działania fungicydów, przyporządkowując substancje zapobiegające i zwalczające choroby grzybowe do odpowiednich kodów (szczegółowe zestawienie znajdziesz w artykule: grupy FRAC i odporność grzybów).
• HRAC (Herbicide Resistance Action Committee) – odpowiada za podział herbicydów niszczących zachwaszczenie. Współczesny system HRAC przeszedł standaryzację i opiera się na kodach numerycznych (więcej informacji o zapobieganiu kompensacji chwastów zawiera publikacja:odporność chwastów na herbicydy (HRAC)).

Poniższa tabela porównawcza ułatwia szybkie usystematyzowanie tych trzech światowych systemów klasyfikacji:

Porównanie cech strukturalnych klasyfikacji opisuje poniższa tabela EAV:

Najczęstsze pytania o klasyfikację IRAC 

Gdzie mogę znaleźć zawsze aktualną i pełną klasyfikację grup IRAC?

Oficjalna, stale aktualizowana baza danych oraz interaktywny algorytm wyszukiwania mechanizmów działania zarządzane są bezpośrednio przez komitet na międzynarodowej stronie internetowej irac-online.org. Tam publikowane są najnowsze doniesienia naukowe oraz globalny schemat zmian w podziałach na podgrupy (wersje MoA Classification Scheme). Informacje o przynależności danej substancji do grupy IRAC w Polsce bezwzględnie znajdują się także w pierwszej sekcji etykiety-instrukcji stosowania każdego środka ochrony roślin dopuszczonego do obrotu przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Czy rotacja grup IRAC jest moim obowiązkiem prawnym, czy tylko dobrą praktyką?

W świetle obowiązującego prawa unijnego oraz krajowego, rotacja grup insektycydowych jest obowiązkiem prawnym każdego profesjonalnego użytkownika środków ochrony roślin. Zgodnie z dyrektywą o zintegrowanej ochronie roślin (IPM – Integrated Pest Management), chemiczne metody zwalczania mogą być stosowane dopiero po przekroczeniu progów ekonomicznej szkodliwości, a podstawowym wymogiem strategii zintegrowanej jest zapobieganie odporności poprzez obowiązkową przemienność stosowania substancji o różnych mechanizmach działania. Ignorowanie tych zasad podczas kontroli PIORiN może skutkować sankcjami.

Jakie produkty handlowe dostępne w Polsce należą do grupy IRAC 28?

Głównym i najbardziej powszechnym reprezentantem grupy 28 (diamidy) w uprawach polowych w Polsce jest insektycyd Coragen 200 SC zawierający chlorantraniliprol. Substancja ta pojawia się również w mieszaninach fabrycznych dedykowanych do ochrony przed specyficznymi szkodnikami w sadownictwie i warzywnictwie. Ze względu na wysoką efektywność przeciwko stonce ziemniaczanej, owocówce jabłoniówce czy oomacycom, grupa ta jest jednym z najcenniejszych narzędzi w nowoczesnych technologiach ochrony.

Co mam zrobić, jeśli w danej uprawie etykiety dopuszczają tylko grupę 3A i 4A?

W sytuacji silnego ograniczenia asortymentu chemicznego, należy bezwzględnie rotować zabiegi chociażby pomiędzy tymi dwiema skrajnie różnymi grupami (3A oraz 4A), nigdy nie stosując preparatów z tej samej grupy po sobie. Ponadto, kluczowe staje się natychmiastowe wdrożenie metod niechemicznych w ramach IPM. Obejmuje to wykorzystanie metod agrotechnicznych (zbilansowane nawożenie, poprawny płodozmian, niszczenie samosiewów), monitoring za pomocą żółtych naczyń i pułapek feromonowych, a także wprowadzanie do programów ochrony preparatów biologicznych oraz mikrobiologicznych (np. opartych na bakteriach Bacillus thuringiensis lub grzybach entomopatogenicznych), które posiadają zupełnie inne, fizyczne lub toksykologiczne mechanizmy eliminacji szkodników, całkowicie wolne od ryzyka powstawania odporności krzyżowej.

 Szybki podgląd

CORAGEN 200 SC

50ml175ml1L

59,80 zł

 Szybki podgląd

Mospilan 20 SP

20g40g80g+3 więcej

15,90 zł

 Szybki podgląd

Karate Zeon 050 CS

250ml1L5L

42,00 zł