Mszyce w zbożach — rozpoznawanie, progi szkodliwości i zwalczanie w 2026

Mszyce w zbożach to drobne owady z rzędu pluskwiaków, które wysysają soki z kłosów i liści pszenicy oraz jęczmienia, jednocześnie przenosząc wirusa żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV). Bezpośrednie wysysanie soków powoduje zasychanie kłosów i obniżenie masy tysiąca ziaren, a infekcja BYDV redukuje plon o 20–50% w skrajnych przypadkach. Trzy gatunki mszyc dominują w polskich zbożach: mszyca zbożowa (Sitobion avenae), mszyca czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi) oraz mszyca różano-trawowa (Metopolophium dirhodum).

Populacja mszyc w łanie pszenicy podwaja się co 2–3 dni przy temperaturze 20°C i wilgotności powietrza 60–80%. Tak szybkie tempo namnażania sprawia, że decyzja o zabiegu insektycydowym musi być podjęta w ciągu kilku dni od przekroczenia progu szkodliwości – opóźnienie o tydzień oznacza już niemożliwą do skutecznego zwalczenia kolonizację kłosów. Lustracja od fazy BBCH 51 (początek kłoszenia) i znajomość progów ekonomicznych są podstawą racjonalnej ochrony.

Co to są mszyce zbożowe i które gatunki są najgroźniejsze?

Mszyce zbożowe to owady ssące z rodziny mszycowatych (Aphididae), atakujące zboża jare i ozime od fazy strzelania w źdźbło aż do dojrzewania ziarna. W polskich uprawach pszenicy, jęczmienia i owsa kluczowe znaczenie mają trzy gatunki różniące się biologią, preferencjami pokarmowymi i zdolnością przenoszenia wirusów.

Mszyca zbożowa (Sitobion avenae) jest dominującym gatunkiem na kłosach pszenicy ozimej i jęczmienia. Ma barwę brunatno-zieloną do żółto-czerwonej, długie syfony i bardzo szybko kolonizuje kłosy w fazie kwitnienia i dojrzewania mlecznego. Jeden owad potomny powstaje co 1,5–2 dni przy optymalnych warunkach pogodowych, dlatego nieleczona kolonia osiąga w ciągu dwóch tygodni dziesiątki tysięcy osobników na metrze kwadratowym.

Mszyca czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi) zimuje w stadium jaja na czeremsze zwyczajnej, a wiosną przenosi się na zboża jare i oziminy. Ma barwę ciemnozieloną do oliwkowej i preferuje liście dolne, gdzie tworzy kolonie na pochwach liściowych. To właśnie ten gatunek odpowiada za większość przypadków przeniesienia wirusa BYDV — żółtej karłowatości jęczmienia, choroby wirusowej powodującej karłowacenie i przebarwienia liści zbóż.

Mszyca różano-trawowa (Metopolophium dirhodum) jest najmniej szkodliwym z trzech gatunków, ale przy masowym pojawie również powoduje straty. Atakuje głównie liście, rzadziej kłosy. Ma barwę jasnozieloną z ciemniejszą linią grzbietową.

Jak rozpoznać mszyce w zbożu? Diagnostyka polowa

Rozpoznanie mszyc w zbożu wymaga lustracji łanu od fazy BBCH 51 (początek kłoszenia). Mszyce są widoczne gołym okiem — to kolonie drobnych owadów o długości 1,5–3 mm, gromadzące się na kłosach, pochwach liściowych i blaszkach liściowych. W odróżnieniu od innych szkodników zbóż, mszyce nie wymagają lup ani specjalistycznych pułapek do diagnozy w polu.

Cechy morfologiczne trzech kluczowych gatunków

Cechą diagnostyczną mszyc jest obecność spadzi — lepkiej, słodkiej wydzieliny pokrywającej liście i kłosy. Spadź jest substratem dla grzybów sadzakowych, które tworzą czarny nalot na zbożu, dodatkowo ograniczając fotosyntezę. Drugą cechą diagnostyczną są wylinki — białawe, suche skórki pozostawione przez mszyce po linieniu, widoczne na pochwach liściowych.

Lustracja pola – jak prawidłowo policzyć mszyce

Lustracja zbóż na obecność mszyc wykonuje się od fazy BBCH 51 metodą 100 źdźbeł. Przechodzi się pole po przekątnej, zatrzymując się w 4–5 równomiernie rozmieszczonych punktach. W każdym punkcie wybiera się losowo 20–25 źdźbeł i zlicza wszystkie mszyce na całej długości źdźbła wraz z kłosem. Wynik wyrażony jest jako średnia liczba mszyc na 1 kłos lub 1 źdźbło.

— W lustracji mszyc decyduje konsekwencja, nie szybkość. Trzeba wejść w łan, schylić się i policzyć dokładnie. Jeden lustracja na 5 hektarów to za mało — minimum 4 punkty na każde pole. Najczęstszy błąd to liczenie tylko z brzegów łanu, gdzie mszyc zawsze jest mniej. Wewnątrz łanu populacja jest 2–3-krotnie wyższa — wyjaśnia Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.

Progi szkodliwości mszyc w zbożach – kiedy opryskiwać?

Próg szkodliwości mszyc w zbożach zależy od fazy rozwojowej rośliny. Im wcześniej w okresie kłoszenia pojawi się populacja przekraczająca próg, tym większe straty plonu. Zabieg insektycydowy jest uzasadniony ekonomicznie, gdy spełniony jest co najmniej jeden z poniższych progów:

Próg jesienny dla wektorów BYDV w fazie 2–4 liści ozimin jest najniższy, ponieważ chodzi o przerwanie cyklu wirusowego, a nie o straty bezpośrednie. Pojedyncza mszyca R. padi na 100 roślin jesiennych może zainfekować dziesiątki sąsiadujących roślin wirusem żółtej karłowatości, co wiosną manifestuje się karłowaceniem i pożółknięciem łanu. W rejonach o łagodnej zimie i wczesnych siewach jesienna ochrona przed mszycami jest często ważniejsza niż zabieg wiosenny.

Zabieg fungicydowy T3 wykonywany w fazie BBCH 55–65 (koniec kłoszenia – początek kwitnienia) można łączyć z insektycydem przeciw mszycom, co ogranicza liczbę przejazdów i koszty paliwa. Ta strategia jest standardem w plantacjach pszenicy ozimej z presją zarówno fuzariozy kłosów, jak i mszyc.

Czym zwalczać mszyce w zbożach? Insektycydy zarejestrowane w 2026

Insektycydy zarejestrowane do zwalczania mszyc w zbożach należą do czterech grup IRAC – międzynarodowej klasyfikacji środków owadobójczych według mechanizmu działania. Rotacja między grupami IRAC jest kluczowym elementem strategii antyodpornościowej.

Polityka wycofywania substancji czynnych przez Komisję Europejską drastycznie ograniczyła narzędzia do walki z mszycami w uprawach polowych. Z rynku bezpowrotnie mają zniknąć do końca 2026 r. m.in. flonikamid (Teppeki 50 WG) w uprawach rolniczych oraz pirymikarb (Pirimor 500 WG). W 2026 roku skuteczna ochrona zbóż opiera się na dwóch filarach chemicznych z klasyfikacji IRAC. Rotacja między nimi to jedyny sposób na opóźnienie narastania odporności szkodników.

Pyretroidy (IRAC 3A) 

Pyretroidy działają na kanały sodowe komórek nerwowych mszyc, powodując nadpobudliwość i szybką śmierć owada. Działają kontaktowo i żołądkowo. Ich kluczowym ograniczeniem jest temperatura – są skuteczne wyłącznie w zakresie do 20°C. Skuteczność pyretroidów spada przy wysokich temperaturach (powyżej temperatury maksymalnej), dlatego w gorące dni zabieg należy wykonywać po godzinie 19:00 lub w nocy. Pyretroidy są tanie, ale część populacji mszyc w Europie wykazuje już odporność typu kdr na tę grupę.

Acetamipryd i Lambda-cyhalotryna (IRAC 4A + 3A) – Inazuma 130 WG oraz Apis 200 SE

Te dwie substancje czynne to obecnie najważniejszy filar systemicznej i kontaktowej ochrony zbóż przed mszycami. Na owady działają one dwutorowo: lambda-cyhalotryna (pyretroid) paraliżuje kanały sodowe w komórkach nerwowych mszyc, wywołując natychmiastowy efekt knock-down (śmierć owada następuje szybko po kontakcie z cieczą). Z kolei acetamipryd (neonikotynoid) blokuje receptory acetylocholonowe owadów, paraliżując ich układ nerwowy. Wykazuje on na roślinie działanie wgłębne i układowe (translaminarne) – krąży w soku szczelnie chroniąc całe źdźbła i zwalczając również te mszyce, które ukryły się głęboko w gęstym łanie lub na dolnych liściach.

• Inazuma 130 WG (gotowa mieszanina obu substancji w formie granul) to potężna tarcza dedykowana do ochrony jesiennej. Łączy natychmiastowe uderzenie z długotrwałym zabezpieczeniem młodych roślin przed nalotami wektorów BYDV.
• Apis 200 SE (płynna forma czystego acetamiprydu) działa w bardzo szerokim zakresie temperatur (powyżej 5°C do nawet 25°C), co czyni go niezwykle stabilnym rozwiązaniem w warunkach zmiennej wiosny i upalnego lata, gdy zawodzą zwykłe pyretroidy.

WAŻNE — zmiany regulacyjne 2026: Wszystkie preparaty zawierające acetamipryd od 6 marca 2026 r. dostępne są wyłącznie dla użytkowników profesjonalnych — rolnicy stosujący te preparaty muszą posiadać aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia z zakresu stosowania środków ochrony roślin.

Pirymikarb (IRAC 1A) – do końca 2026 r. – Pirimor 500 WG

Pirymikarb jest karbaminianem działającym selektywnie na mszyce, oszczędzając pożyteczne owady – biedronki, złotooki, drapieżne pluskwiaki i pszczoły. To jedyna substancja czynna w segmencie aficydów wykazująca tak wysoką selektywność. Dodatkowo pirymikarb zachowuje skuteczność wobec biotypów mszyc odpornych na fosforoorganiczne, co czyni go cennym partnerem rotacyjnym dla pyretroidów. Pirimor 500 WG stosuje się w dawce 0,2–0,3 kg/ha.

Flonikamid (IRAC 9D) – do końca 2026 r. – Teppeki 50 WG

Flonikamid działa na receptory mechanosensoryczne mszyc, hamując pobieranie pokarmu. Mszyce przestają żerować w ciągu 30 minut od kontaktu z preparatem, a giną w ciągu 2–5 dni. Mechanizm ten jest unikatowy – flonikamid nie wykazuje odporności krzyżowej z pyretroidami, neonikotynoidami ani karbaminianami, co czyni go idealnym partnerem rotacyjnym. Teppeki 50 WG stosuje się w dawce 0,14 kg/ha w zbożach.

Pełen asortyment insektycydów na mszyce i inne szkodniki zbóż dostępny jest w sklepie Wilkołaziak.

Dawkowanie produktów na mszyce w zbożach

Dawkowanie nowoczesnych środków zależy od terminu aplikacji, gatunku zboża oraz docelowego zagrożenia. Ponieważ acetamipryd przemieszcza się wraz z sokami rośliny, dawki muszą być precyzyjnie dobrane do biomasy.

Ilość wody przy zabiegu preparatami Inazuma 130 WG oraz Apis 200 SE wynosi 200–300 l/ha. Przy gęstym łanie w fazie kłoszenia zaleca się stosowanie górnego zakresu ilości wody dla zapewnienia pełnego pokrycia kłosów. Maksymalna liczba zabiegów tymi środkami wynosi 1 w sezonie wegetacyjnym – ewentualny kolejny zabieg w tym samym roku wymaga bezwzględnej rotacji na inną grupę IRAC.

Rotacja grup IRAC – zapobieganie odporności mszyc

Odporność mszyc na pyretroidy IRAC 3A została udokumentowana w Wielkiej Brytanii, Niemczech i regionalnie w Polsce. Mechanizm odporności typu kdr (knock-down resistance) polega na mutacji kanałów sodowych w komórkach nerwowych mszycy, co czyni pyretroidy nieskutecznymi nawet przy podwójnych dawkach. Stosowanie tej samej grupy IRAC dwa razy z rzędu w ciągu sezonu zwiększa selekcję populacji odpornych o 30–50%.

W związku z wycofaniem ze zbóż substancji z innych grup (takich jak flonikamid czy pirymikarb), pole manewru rolnika w 2026 roku dramatycznie się skurczyło. Strategia antyodpornościowa musi być realizowana z aptekarską dokładnością:

• Zabieg 1 (np. wczesną wiosną / w niższych temperaturach): Pyretroid (IRAC 3A) – uderzenie kontaktowe.
• Zabieg 2 (np. na kłos / w wyższych temperaturach): Acetamipryd (IRAC 4A) – działanie układowe.

Nigdy nie należy stosować pyretroidów po sobie w tym samym sezonie, jeśli presja mszyc wymaga powtórzenia oprysku. Złamanie tej zasady w obecnej sytuacji rejestracyjnej doprowadzi do błyskawicznego uodpornienia się lokalnych populacji mszyc.

— Rotacja grup IRAC to nie tylko teoria z konferencji. To praktyka, która decyduje o tym, czy za 5 lat będziemy mieli czym zwalczać mszyce. W rejonach, gdzie rolnicy używają tylko pyretroidów, biotypy odporne pojawiły się w 7–10 lat. Tam, gdzie stosują rotację, problem nie istnieje. To inwestycja w przyszłość plantacji — podkreśla Patrycja Serwinek.

Szczegółowe omówienie strategii antyodpornościowej znajdziesz w artykule o grupach IRAC i odporności szkodników, a aktualne progi szkodliwości dla wszystkich szkodników zbóż w przewodniku progi szkodliwości w uprawach polowych.

Najczęstsze pytania o mszyce w zbożach

Czy preparaty z acetamiprydem (np. Apis, Inazuma) są dostępne dla każdego rolnika?

Środki ochrony roślin zawierające acetamipryd od 6 marca 2026 r. wymagają statusu użytkownika profesjonalnego. Rolnicy mogą zakupić te preparaty wyłącznie po okazaniu aktualnego zaświadczenia o ukończeniu szkolenia z zakresu stosowania środków ochrony roślin. Zaświadczenie wydają placówki uprawnione przez Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa (WIORiN). Szkolenie podstawowe trwa 14 godzin, a uzupełniające – 7 godzin (należy je odnawiać co 5 lat). Rolnicy bez aktualnego uprawnienia nie mogą legalnie zakupić ani stosować tych insektycydów w towarowej uprawie zbóż.

Czy jeden zabieg insektycydowy wystarczy na mszyce?

Jeden zabieg insektycydowy w optymalnym terminie BBCH 55–65 wystarczy w 80% sezonów. W lata o wczesnej i intensywnej presji mszyc zabieg pierwszy wykonuje się w fazie BBCH 51–55, a drugi – w fazie BBCH 65–71 z rotacją na inną grupę IRAC. Decyzja o drugim zabiegu zależy od ponownego przekroczenia progu szkodliwości po 10–14 dniach od zabiegu pierwszego.

Co zrobić przy pojawie mszyc jesienią na ozimych zbożach?

Pojaw mszyc R. padi jesienią na zbożach ozimych w fazie 2–4 liści wymaga natychmiastowego zabiegu insektycydowego, ponieważ ten gatunek przenosi wirusa BYDV. Próg szkodliwości to 1 mszyca na 100 roślin. Zabieg jesienny redukuje ryzyko żółtej karłowatości jęczmienia na wiosnę o 70–90%. W rejonach Polski zachodniej i południowej, o łagodnej zimie i wczesnych siewach, jesienna ochrona przed mszycami jest standardem.

Czy łączyć insektycyd z fungicydem T3?

Insektycyd na mszyce można łączyć z fungicydem T3 w fazie BBCH 55–65, jeśli oba zabiegi są uzasadnione progowo i agronomicznie. Mieszanina pyretroid + triazol lub acetamipryd + protiokonazol jest standardowa i bezpieczna dla rośliny. Należy zachować kolejność dodawania preparatów do zbiornika opryskiwacza według instrukcji etykiety i zawsze wykonać próbę zgodności przy nowych kombinacjach.

 Szybki podgląd

Inazuma 130 WG

250g1kg5kg

77,90 zł

 Szybki podgląd

DECIS MEGA 50 EW

250ml1L

35,70 zł

 Szybki podgląd

Karate Zeon 050 CS

250ml1L5L

42,00 zł

 Szybki podgląd

PIRIMOR 500 WG 1 KG

249,00 zł

 Szybki podgląd

Teppeki® 50 WG

140g300g500g

107,60 zł