Sucha zgnilizna kapustnych w rzepaku – objawy i zwalczanie

Sucha zgnilizna kapustnych to jedna z najgroźniejszych chorób grzybowych rzepaku, wywoływana przez kompleks dwóch grzybów — agresywnej Leptosphaeria maculans i łagodniejszej L. biglobosa. Anamorfą obu grzybów jest Phoma lingam. Infekcja pierwotna następuje jesienią, a najgroźniejsze objawy — rak i zgorzel podstawy łodygi — ujawniają się dopiero wiosną. O plonie rzepaku decyduje więc zabieg jesienny, a nie reakcja na widoczne wiosną porażenie. Sucha zgnilizna kapustnych należy do chorób rzepaku ozimego o największym znaczeniu gospodarczym.

Czym jest sucha zgnilizna kapustnych?

Sucha zgnilizna kapustnych to choroba grzybowa rzepaku i pozostałych roślin kapustowatych, wywoływana przez kompleks Leptosphaeria maculans i L. biglobosa (anamorfa Phoma lingam).

Sucha zgnilizna kapustnych poraża rzepak ozimy, rzepak jary oraz dziko rosnące rośliny kapustowate. Sprawcą choroby nie jest jeden grzyb, lecz kompleks dwóch blisko spokrewnionych gatunków. Leptosphaeria maculans odpowiada za agresywną formę choroby — raka i zgorzel podstawy łodygi. Leptosphaeria biglobosa powoduje objawy łagodniejsze, zlokalizowane głównie w górnej części łodygi. Sucha zgnilizna kapustnych należy do najgroźniejszych chorób rzepaku w Polsce i przy silnym porażeniu obniża plon nasion.

Jakie grzyby wywołują suchą zgniliznę (L. maculans vs L. biglobosa)?

Suchą zgniliznę kapustnych wywołują dwa grzyby: agresywna Leptosphaeria maculans, sprawca raka łodygi, oraz łagodniejsza L. biglobosa, powodująca objawy w górnej części łodygi.

Leptosphaeria maculans wnika do rośliny przez liście i przemieszcza się do szyjki korzeniowej. Leptosphaeria maculans wywołuje raka i zgorzel u podstawy łodygi, osłabiając pobieranie wody i prowadząc do wylegania. Leptosphaeria biglobosa atakuje przede wszystkim wyższe partie łodygi i powoduje mniejsze straty plonu. Rozróżnienie obu gatunków ma znaczenie praktyczne, ponieważ agresywna Leptosphaeria maculans decyduje o skali zagrożenia plantacji.

Phoma lingam, sucha zgnilizna, rak łodygi — uporządkowanie nazewnictwa

Phoma lingam to anamorfa (forma bezpłciowa) grzybów Leptosphaeria maculans i L. biglobosa, dlatego nazwy „sucha zgnilizna kapustnych”, „phoma” i „rak łodygi” opisują tę samą chorobę.

Nazwa „sucha zgnilizna kapustnych” jest polską nazwą zwyczajową choroby. Nazwa „Phoma lingam” oznacza stadium konidialne, czyli anamorfę sprawcy. Określenie „rak łodygi rzepaku” odnosi się do najgroźniejszego objawu — zgorzeli podstawy łodygi. Rolnicy używają wszystkich trzech nazw zamiennie, dlatego ten wpis traktuje wymienione nazwy jako synonimy jednej jednostki chorobowej.

„W polu rozpoznaję suchą zgniliznę kapustnych po jasnych, okrągłych plamach na liścieniach i liściach, w których widać czarne piknidia. Te owocniki to zarodnikowanie Phoma lingam, czyli anamorfy Leptosphaeria maculans. Jesienne plamy są pierwszym sygnałem, że agresywny patogen już wniknął do rośliny i zmierza do szyjki korzeniowej.”

— Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak

Jak rozpoznać objawy suchej zgnilizny kapustnych?

Jesienią na liścieniach i liściach rzepaku pojawiają się jasne, okrągłe plamy z czarnymi piknidiami, a wiosną najgroźniejszym objawem jest rak i zgorzel podstawy łodygi.

Objawy jesienne na liściach i liścieniach

Objawy jesienne suchej zgnilizny to jasne, okrągłe plamy na liścieniach i liściach rzepaku, z drobnymi czarnymi piknidiami w środku.

Plamy jesienne mają jasnobrązowe lub szare zabarwienie i wyraźnie zaznaczony brzeg. Czarne punkty wewnątrz plam to piknidia — owocniki, w których grzyb wytwarza zarodniki konidialne. Piknidia układają się regularnie i odróżniają się od przypadkowych zanieczyszczeń uporządkowanym rozmieszczeniem. Objawy jesienne łatwo przeoczyć, ponieważ plamy są niewielkie, lecz właśnie jesień wyznacza moment decyzji o zabiegu.

Objawy wiosenne — rak i zgorzel podstawy łodygi

Objawy wiosenne to rak i zgorzel u podstawy łodygi, przewężenie szyjki korzeniowej oraz wyleganie roślin rzepaku.

Rak podstawy łodygi przyjmuje postać suchej, próchniejącej tkanki, często z czarnymi piknidiami na obrzeżu. Zgorzel obejmuje szyjkę korzeniową i przewęża podstawę łodygi. Przewężona łodyga traci wytrzymałość mechaniczną i łatwo wylega przed zbiorem. Wiosenny rak łodygi jest skutkiem infekcji jesiennej, dlatego widoczne wiosną objawy potwierdzają potrzebę profilaktyki jesiennej. Leptosphaeria biglobosa daje wiosną ciemne, podłużne smugi w górnej części łodygi.

Z czym można pomylić suchą zgniliznę?

Suchą zgniliznę kapustnych najczęściej myli się z czernią krzyżowych (Alternaria) i zgnilizną twardzikową (Sclerotinia), które dają odmienne objawy.

Czerń krzyżowych tworzy ciemne, koncentryczne plamy na liściach i łuszczynach, bez raka u podstawy łodygi. Zgnilizna twardzikowa wytwarza białą grzybnię i czarne sklerocja wewnątrz łodygi. Sucha zgnilizna kapustnych wyróżnia się piknidiami w plamach oraz rakiem podstawy łodygi. Szczegółowe różnice zestawia tabela w dalszej części wpisu.

Cykl rozwoju choroby i warunki sprzyjające infekcji

Infekcja pierwotna następuje jesienią: askulospory uwalniane z pseudotecjów na resztkach pożniwnych rzepaku porażają młode liście, a chorobie sprzyja ciepła, wilgotna jesień i gęsty łan.

Infekcja pierwotna — askulospory z resztek pożniwnych

Źródłem infekcji pierwotnej są askulospory uwalniane jesienią z pseudotecjów, które tworzą się na resztkach pożniwnych rzepaku.

Pseudotecja to owocniki przetrwalnikowe Leptosphaeria maculans, dojrzewające na resztkach pożniwnych po zbiorze rzepaku. Askulospory uwalniają się z pseudotecjów jesienią i rozprzestrzeniają się z wiatrem na młode plantacje. Askulospory porażają liścienie i liście przez aparaty szparkowe oraz drobne uszkodzenia tkanki. Grzybnia rośnie wewnątrz rośliny w kierunku szyjki korzeniowej przez całą jesień i zimę. Rak podstawy łodygi rozwija się wiosną, na końcu tej drogi infekcji.

Dlaczego o chorobie decyduje jesień, a objawy widać wiosną?

O porażeniu decyduje jesień, ponieważ wtedy następuje infekcja liści, natomiast rak łodygi i wyleganie ujawniają się dopiero wiosną.

Rozwój suchej zgnilizny stymuluje ciepła i wilgotna jesień oraz zagęszczony, wcześnie wysiany łan. Opady jesienne sprzyjają uwalnianiu askulospor i kiełkowaniu zarodników na liściach. Krytyczna dla zagrożenia jest faza BBCH 14–16 rzepaku ozimego, czyli 4–6 liści. Zabieg jesienny w fazie 4–6 liści chroni roślinę, zanim grzybnia dotrze do szyjki korzeniowej. Interwencja wiosenna działa słabiej, ponieważ rak łodygi jest już zaawansowany. Cykl ten dotyczy przede wszystkim uprawy rzepaku ozimego.

Jak zapobiegać suchej zgniliźnie kapustnych (profilaktyka agrotechniczna)?

Suchej zgniliźnie zapobiega płodozmian z 3–4-letnią przerwą w uprawie rzepaku, przyoranie resztek pożniwnych, dobór odmian z genami odporności Rlm oraz unikanie zbyt wczesnego i gęstego siewu.

• Płodozmian z 3–4-letnią przerwą w uprawie rzepaku.
• Rozdrobnienie i przyoranie resztek pożniwnych rzepaku.
• Dobór odmian z genami odporności Rlm.
• Unikanie zbyt wczesnego i zbyt gęstego siewu.

Płodozmian i zarządzanie resztkami pożniwnymi

Płodozmian z 3–4-letnią przerwą w uprawie rzepaku oraz dokładne przyoranie resztek pożniwnych ograniczają źródło askulospor.

Płodozmian przerywa cykl rozwojowy Leptosphaeria maculans i zmniejsza ilość inokulum w glebie. Resztki pożniwne rzepaku są miejscem tworzenia pseudotecjów, dlatego rozdrobnienie i przyoranie resztek przyspiesza rozkład źródła zarodników. Krótka przerwa między uprawami rzepaku zwiększa presję choroby, ponieważ pseudotecja zachowują żywotność przez kilka sezonów. Sąsiedztwo zeszłorocznych pól rzepaku również podnosi ryzyko infekcji.

Odmiany odporne (geny Rlm) i termin siewu

Odmiany rzepaku z genami odporności Rlm oraz późniejszy, rzadszy siew obniżają presję suchej zgnilizny kapustnych.

Geny Rlm zapewniają odporność jakościową, rozpoznającą konkretne rasy Leptosphaeria maculans. Nowoczesne odmiany łączą odporność jakościową z odpornością ilościową, która ogranicza rozwój grzybni w roślinie. Zbyt wczesny i gęsty siew tworzy bujny łan sprzyjający infekcji jesiennej. Sama odporność odmianowa nie wystarcza przy wysokiej presji choroby i wymaga wsparcia ochroną fungicydową. Szerszą strategię ograniczania suchej zgnilizny opisujemy w osobnym wpisie.

„Skuteczna ochrona przed suchą zgnilizną kapustnych zaczyna się przed siewem. Łączę 3–4-letnią przerwę w płodozmianie z odmianami niosącymi geny Rlm i przyoraniem resztek pożniwnych. Taka strategia ogranicza pulę askulospor Leptosphaeria maculans, a zabieg fungicydowy w fazie 4–6 liści staje się wtedy tarczą, a nie ratunkiem w ostatniej chwili.”

— Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak

Czym zwalczać suchą zgniliznę — fungicydy do rzepaku

Suchą zgniliznę zwalcza się fungicydami triazolowymi (difenokonazol, tebukonazol, metkonazol), produktami SDHI oraz mieszaninami obu grup, a podstawą programu jest zabieg jesienny w fazie 4–6 liści.

Fungicydy triazolowe należą do grupy DMI (FRAC 3) i działają przez hamowanie biosyntezy steroli grzyba, co ogranicza rozwój suchej zgnilizny. Fungicydy SDHI (FRAC 7) blokują oddychanie komórkowe patogena. Strobiluryny (FRAC 11) hamują transport elektronów w mitochondriach grzyba. Sklep oferuje gotowe fungicydy do rzepaku oparte na wymienionych grupach substancji czynnych.

Fungicydy jesienne (zabieg w fazie 4–6 liści)

Zabieg jesienny przeciw suchej zgniliźnie wykonuje się w fazie BBCH 14–16 (4–6 liści), najlepiej produktami łączącymi działanie grzybobójcze z regulacją pokroju.

Difenokonazol jest substancją czynną fungicydów Toprex 375 SC i Suprax 375 SC z oferty sklepu. Toprex 375 SC łączy działanie grzybobójcze difenokonazolu z regulacją pokroju roślin przez paklobutrazol. Regulacja pokroju jesienią ogranicza wybujanie rzepaku i podnosi mrozoodporność. Suprax 375 SC działa analogicznie, łącząc fungicyd z regulacją pokroju. Tebukonazol, substancja czynna fungicydów Horizon 250 EW i Topoxar 250 EW, dodatkowo skraca i wzmacnia rośliny jesienią.

Fungicydy wiosenne i ochrona łączona z regulacją wzrostu

Wiosną przeciw suchej zgniliźnie stosuje się produkty łączące ochronę fungicydową z regulacją wzrostu, w tym mieszaniny SDHI z triazolami.

 Wiosenne mieszaniny SDHI z triazolem chronią łodygę po ruszeniu wegetacji. Popularny na suchą zgniliznę jest także Tilmor 240 EC (protiokonazol i tebukonazol). Caryx 240 SL łączą metkonazol z regulacją pokroju.

Rotacja grup FRAC — jak unikać odporności

Zarządzanie odpornością wymaga rotacji substancji czynnych z różnych grup FRAC — triazoli (3), SDHI (7) i strobiluryn (11).

Powtarzanie tej samej grupy FRAC selekcjonuje odporne populacje Leptosphaeria maculans. Rotacja triazoli, SDHI i strobiluryn ogranicza ryzyko spadku skuteczności fungicydów. Mieszanina dwóch grup FRAC w jednym zabiegu spowalnia narastanie odporności. Każdy program ochrony rzepaku powinien zakładać zmianę grup FRAC między zabiegami i sezonami.

Ofertę sklepu uzupełniają Sirena 60 EC (metkonazol) oraz Colverado 240 EC. Rejestrację każdego z wymienionych produktów dla wskazania „sucha zgnilizna kapustnych w rzepaku” należy potwierdzić w aktualnym rejestrze MRiRW przed zastosowaniem.

„O zabiegu jesiennym decyduję, gdy rzepak osiąga fazę 4–6 liści, a na liścieniach pojawiają się plamy z piknidiami. W tym oknie difenokonazol lub tebukonazol zatrzymują Leptosphaeria maculans przed wejściem w szyjkę korzeniową. Kolejny zabieg planuję z innej grupy FRAC, ponieważ rotacja triazoli, SDHI i strobiluryn chroni przed odpornością.”

— Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak

Sucha zgnilizna a inne choroby rzepaku — jak je odróżnić?

Suchą zgniliznę kapustnych odróżnia od czerni krzyżowych (Alternaria) i zgnilizny twardzikowej (Sclerotinia) obecność piknidiów w plamach oraz rak podstawy łodygi.

Sucha zgnilizna vs czerń krzyżowych (Alternaria)

Czerń krzyżowych (Alternaria) tworzy ciemne, koncentryczne plamy na liściach i łuszczynach, bez raka u podstawy łodygi typowego dla suchej zgnilizny.

Czerń krzyżowych nasila się późną wiosną i latem, głównie na łuszczynach. Sucha zgnilizna kapustnych atakuje wcześniej i obejmuje podstawę łodygi. Sprawcą czerni krzyżowych są grzyby z rodzaju Alternaria.

Sucha zgnilizna vs zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia)

Zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum) wytwarza białą grzybnię i czarne sklerocja wewnątrz łodygi, czego sucha zgnilizna kapustnych nie powoduje.

Zgnilizna twardzikowa rozwija się w okresie kwitnienia rzepaku, po infekcji opadłymi płatkami. Sucha zgnilizna kapustnych infekuje jesienią, a objawy na łodydze daje wiosną. Pełny przegląd zawiera wpis o chorobach rzepaku ozimego.

Najczęstsze pytania o suchą zgniliznę kapustnych

Sucha zgnilizna kapustnych poraża rzepak ozimy i jary, najgroźniejsza jest w ozimym, a najskuteczniejszy jest zabieg fungicydowy jesienią w fazie 4–6 liści.

Czy sucha zgnilizna atakuje rzepak jary?

Sucha zgnilizna kapustnych poraża zarówno rzepak ozimy, jak i rzepak jary, ale silniejsze i groźniejsze porażenie występuje w rzepaku ozimym.

Rzepak ozimy jest dłużej narażony na infekcję jesienną i zimową, dlatego straty plonu są w nim większe.

Kiedy wykonać zabieg na suchą zgniliznę?

Zabieg na suchą zgniliznę wykonuje się jesienią, w fazie BBCH 14–16 rzepaku ozimego (4–6 liści), po wystąpieniu pierwszych plam na liściach.

Zabieg jesienny zatrzymuje grzybnię, zanim dotrze do szyjki korzeniowej. Termin wiosenny uzupełnia ochronę po ruszeniu wegetacji.

Czy odmiany odporne wystarczą bez fungicydu?

Odmiany z genami odporności Rlm ograniczają suchą zgniliznę, lecz przy wysokiej presji choroby nie zastępują zabiegu fungicydowego.

Integrowana ochrona łączy odmiany odporne, płodozmian i zabieg fungicydowy jesienią. Sama odporność odmianowa zawodzi w sezonach o ciepłej, wilgotnej jesieni.

 Szybki podgląd

Toprex 375 SC

1L5L

219,00 zł

 Szybki podgląd

Horizon 250 EW

5L

235,00 zł

 Szybki podgląd

Topoxar 250 EW

1L5L

38,90 zł

 Szybki podgląd

Suprax 375 SC

1L5L

182,00 zł