Czym jest łamliwość podstawy źdźbła i jak ją rozpoznać?
Łamliwość podstawy źdźbła, potocznie łamliwość źdźbła, to choroba grzybowa wywoływana przez Oculimacula yallundae i Oculimacula acuformis, atakująca podstawę źdźbła i pochwy liściowe tuż nad ziemią, nie blaszki liściowe.
Dawna nazwa sprawcy łamliwości źdźbła to Pseudocercosporella herpotrichoides. Stadium doskonałe grzyba nosi nazwę Tapesia yallundae. Łamliwość podstawy źdźbła rozwija się w dolnej części pędu, tuż nad węzłem krzewienia. Choroba dotyczy głównie pszenicy i jęczmienia.
Objaw „oczkowej plamy” — jak wygląda i gdzie jej szukać?
Charakterystycznym objawem łamliwości podstawy źdźbła jest owalna „oczkowa” plama z rozmytą ciemną obwódką, widoczna na pochwie liściowej u nasady źdźbła.
Plama łamliwości źdźbła ma kształt owalny i soczewkowaty. Brzeg plamy jest rozmyty i brunatny. W centrum starszych plam powstają czarne podkładki grzybni, przypominające drobne „pestki”. Plama lokalizuje się na pochwie liściowej tuż nad węzłem krzewienia. Prawidłowa diagnoza wymaga rozcięcia podstawy pędu, a nie oględzin blaszek liściowych.
„Łamliwość podstawy źdźbła rozpoznaję w polu dopiero po rozcięciu kilku pędów tuż nad węzłem krzewienia, najlepiej w fazie strzelania w źdźbło, czyli BBCH 30–32. Szukam owalnej, oczkowej plamy z rozmytą brunatną obwódką na pochwie liściowej. To ten objaw u podstawy pędu, a nie plamy na blaszkach liściowych, przesądza o rozpoznaniu łamliwości.” — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.
Z czym najczęściej mylona jest łamliwość źdźbła?
Łamliwość podstawy źdźbła bywa mylona z chorobami liści oraz z innymi chorobami podstawy źdźbła — fuzaryjną zgorzelą podstawy źdźbła i ostrą plamistością oczkową.
Choroby liści, na przykład septorioza i mączniak prawdziwy, atakują blaszki liściowe, nie podstawę pędu. Łamliwość podstawy źdźbła ocenia się u nasady źdźbła, dlatego oględziny liści prowadzą do błędnej diagnozy. Różnicowanie łamliwości od fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i ostrej plamistości oczkowej wymaga osobnej analizy objawów.
Łamliwość źdźbła a inne choroby podstawy źdźbła — różnicowanie
Choroby podstawy źdźbła obejmują łamliwość podstawy źdźbła (Oculimacula), fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła (Fusarium, Microdochium) oraz ostrą plamistość oczkową (Rhizoctonia cerealis). Każdą z tych chorób rozpoznaje się u podstawy pędu, po odmiennym objawie wyróżniającym.
Poniższa tabela rozdziela trzy choroby podstawy źdźbła według sprawcy, objawu wyróżniającego oraz sposobu zwalczania.
| Choroba | Sprawca | Objaw wyróżniający | Termin / sposób zwalczania |
|---|---|---|---|
| Łamliwość podstawy źdźbła | Oculimacula yallundae, Oculimacula acuformis | owalna „oczkowa” plama z rozmytą ciemną obwódką na pochwie | zabieg T1 (BBCH 30–32), substancja penetrująca podstawę: cyprodynil |
| Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła | Fusarium spp., Microdochium spp. | brunatne smugi u podstawy, biały lub różowy nalot grzybni | zabieg T1, częściowo zaprawa nasienna; różnicować od łamliwości |
| Ostra plamistość oczkowa | Rhizoctonia cerealis | ostro odgraniczona, jasna plamka z wyraźnym brzegiem | trudna do zwalczania chemicznego; głównie profilaktyka agrotechniczna |
Łamliwość vs fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła
Łamliwość podstawy źdźbła daje rozmytą oczkową plamę, a fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła — brunatne smugi z białym lub różowym nalotem grzybni Fusarium i Microdochium.
Nalot grzybni odróżnia fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła od łamliwości podstawy źdźbła. Fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła ogranicza się częściowo już przez zaprawę nasienną. Łamliwość podstawy źdźbła nie tworzy nalotu na powierzchni pochwy.
Łamliwość vs ostra plamistość oczkowa (Rhizoctonia)
Ostra plamistość oczkowa, wywoływana przez Rhizoctonia cerealis, tworzy ostro odgraniczoną jasną plamkę z wyraźnym brzegiem, w odróżnieniu od rozmytej obwódki łamliwości podstawy źdźbła.
Ostro odgraniczony brzeg plamki wskazuje na Rhizoctonia cerealis, a rozmyta obwódka — na Oculimacula. Ostra plamistość oczkowa jest trudna do zwalczania chemicznego i opiera się na profilaktyce agrotechnicznej. Błędna diagnoza choroby podstawy źdźbła prowadzi do doboru niewłaściwej substancji czynnej.
Dlaczego łamliwość źdźbła jest groźna? Wyleganie i straty plonu
Łamliwość podstawy źdźbła osłabia i łamie źdźbło u podstawy oraz powoduje wyleganie łanu, co obniża plon i utrudnia zbiór.
Jak łamliwość źdźbła przekłada się na wyleganie łanu?
Grzybnia Oculimacula niszczy tkanki przewodzące u podstawy pędu, przez co źdźbło traci wytrzymałość mechaniczną i wylega.
Porażona podstawa źdźbła przewęża się i łamie pod ciężarem kłosa. Wyleganie z powodu łamliwości źdźbła zaczyna się u podstawy pędu, inaczej niż wyleganie czysto mechaniczne. Wyległy łan utrudnia pracę kombajnu podczas zbioru.
Wpływ na plon i jakość ziarna
Wyleganie wywołane łamliwością podstawy źdźbła pogarsza wypełnienie ziarna i obniża plon pszenicy oraz jęczmienia.
Wyległy łan jest narażony na porastanie ziarna w kłosie. Straty plonu rosną w gęstych i wysokich łanach. Wczesny zabieg T1 ogranicza ryzyko wylegania porażonego łanu.
„Decyzję o zabiegu na łamliwość podstawy źdźbła podejmuję na podstawie lustracji łanu wczesną wiosną. Jeśli w fazie strzelania w źdźbło, czyli BBCH 30–32, widzę wyraźne porażenie podstaw pędów, planuję zabieg T1. Spóźniony zabieg nalistny nie odbuduje już uszkodzonej podstawy źdźbła, dlatego termin zabiegu jest tu ważniejszy niż przy chorobach liści atakujących blaszki.” — Patrycja Serwinek
Co sprzyja łamliwości źdźbła i jak jej zapobiegać agrotechnicznie?
Łamliwości podstawy źdźbła sprzyjają chłodna i wilgotna wiosna, gęsty łan, wczesny siew oraz monokultura zbożowa i uproszczona uprawa.
Warunki pogodowe i łanowe sprzyjające infekcji
Chłodna i wilgotna wiosna sprzyja infekcji łamliwości podstawy źdźbła, ponieważ grzyby Oculimacula rozwijają się w niskich temperaturach.
Gęsty, zwarty łan utrzymuje wysoką wilgotność u podstawy pędów. Wczesny siew wydłuża okres ekspozycji młodych roślin na infekcję. Resztki pożniwne zbóż przenoszą grzybnię Oculimacula na kolejny sezon.
Płodozmian, termin i gęstość siewu
Płodozmian z przerwą w uprawie zbóż po sobie ogranicza presję łamliwości podstawy źdźbła.
Opóźnienie terminu siewu ogranicza wczesną infekcję podstawy źdźbła. Umiarkowana gęstość siewu zmniejsza zwarcie łanu i wilgotność u podstawy pędów. Zrównoważone nawożenie azotem ogranicza wybujałość łanu i ryzyko wylegania. Niszczenie resztek pożniwnych redukuje źródło grzybni Oculimacula.
Kiedy rozważyć zabieg — ocena progu porażenia
Zabieg na łamliwość podstawy źdźbła rozważa się po stwierdzeniu wizualnego porażenia podstaw źdźbeł wczesną wiosną, w fazie strzelania w źdźbło.
Próg decyzji opiera się na ocenie wizualnej porażonych podstaw pędów w łanie. Lustrację łanu wykonuje się przez rozcięcie pędów u nasady. Brak widocznego porażenia podstaw źdźbeł nie uzasadnia zabiegu na łamliwość.
Kiedy wykonać zabieg na łamliwość źdźbła? Termin T1 (BBCH 30–32)
Łamliwość podstawy źdźbła zwalcza się w zabiegu T1, na początku strzelania w źdźbło, w fazie BBCH 30–32.
Co to jest zabieg T1 i czego dotyczy?
Zabieg T1 to pierwszy wiosenny zabieg fungicydowy w zbożach, celujący w choroby podstawy źdźbła oraz pierwsze infekcje liści u podstawy łanu na początku strzelania.
Zabieg T1 dostarcza substancję czynną do podstawy pędu, zanim łamliwość uszkodzi tkanki przewodzące. Spóźniony zabieg nalistny T2 nie odbuduje porażonej podstawy źdźbła. Termin T1 odróżnia ochronę podstawy źdźbła od ochrony blaszek liściowych. Szerszy dobór środków na zabieg T1 w zbożach omawia osobny poradnik.
Jak rozpoznać fazę strzelania w źdźbło (BBCH 30–32)?
Fazę strzelania w źdźbło (BBCH 30–32) rozpoznaje się po wyczuwalnym pierwszym kolanku nad węzłem krzewienia.
BBCH 30 oznacza początek strzelania w źdźbło. BBCH 31 to faza pierwszego kolanka. BBCH 32 to faza drugiego kolanka. W fazie BBCH 30–32 podstawa pędu jest jeszcze dostępna dla substancji czynnej.
Czym zwalczać łamliwość źdźbła? Substancje czynne i fungicydy
Łamliwość podstawy źdźbła zwalcza substancja docierająca do podstawy pędu — cyprodynil. Metrafenon ogranicza chorobę pomocniczo, a strobiluryny nie działają na łamliwość źdźbła.
Dobór fungicydu do zbóż na łamliwość podstawy źdźbła zależy od substancji czynnej i jej zdolności do penetracji podstawy pędu.
| Substancja czynna | Grupa chemiczna | Skuteczność na łamliwość źdźbła | Przykładowy produkt |
|---|---|---|---|
| cyprodynil | anilinopirymidyny | wysoka — penetruje podstawę pędu, odmienny mechanizm dobry do rotacji | Unix 75 WG |
| metrafenon | benzofenony | umiarkowana — ogranicza chorobę pomocniczo; główny cel: mączniak prawdziwy zbóż | Flexity |
| azoksystrobina | strobiluryny | działają na choroby liści w zabiegu T2 | Amistar 250 SC, (kontrast, nie rozwiązanie na łamliwość) |
Cyprodynil — substancja czynna pierwszego wyboru do rotacji
Cyprodynil to anilinopirymidyna o wysokiej skuteczności na łamliwość podstawy źdźbła, penetrująca podstawę pędu, o mechanizmie odmiennym od triazoli i przydatna w rotacji substancji czynnych.
Cyprodynil zawiera produkt Unix 75 WG. Cyprodynil należy do grupy chemicznej anilinopirymidyn. Penetracja podstawy pędu odróżnia cyprodynil od substancji działających wyłącznie nalistnie. Cyprodynil stosuje się w zabiegu T1 na choroby podstawy źdźbła.
Metrafenon — wsparcie pomocnicze w ochronie podstawy źdźbła
Metrafenon to substancja czynna z grupy benzofenonów, której głównym celem jest mączniak prawdziwy zbóż, a łamliwość podstawy źdźbła ogranicza pomocniczo.
Metrafenon zawiera produkt Flexity. Metrafenon uzupełnia ochronę podstawy źdźbła obok cyprodynilu, jako efekt dodatkowy. Rotacja substancji czynnych o różnym mechanizmie działania ogranicza ryzyko odporności Oculimacula. Pełną listę środków przedstawia artykuł o substancje aktywne na zabieg T1.
Dlaczego strobiluryny nie zwalczają łamliwości źdźbła?
Strobiluryny, azoksystrobina i trifloksystrobina, mają słabą skuteczność na łamliwość podstawy źdźbła, ponieważ działają na choroby liści w zabiegu T2, nie na podstawę pędu.
Azoksystrobina jest substancją czynną fungicydu Amistar 250 SC. Strobiluryny chronią blaszki liściowe, nie podstawę pędu. Amistar 250 SC nie są rozwiązaniem na łamliwość podstawy źdźbła.
„W programie ochrony łamliwości podstawy źdźbła stawiam na substancje docierające do podstawy pędu, przede wszystkim cyprodynil z grupy anilinopirymidyn. Uzupełniam go metrafenonem o odmiennym mechanizmie działania, co spowalnia narastanie odporności Oculimacula yallundae. Strobiluryn nie wpisuję do programu na łamliwość — rezerwuję je na choroby liści w późniejszym zabiegu T2, stosowanym nalistnie na blaszki liściowe.” — Patrycja Serwinek
Łamliwość źdźbła a regulacja wzrostu — jak ograniczyć wyleganie?
Regulator wzrostu, na przykład Medax Max, ogranicza wyleganie zbóż, wzmacniając i skracając źdźbło osłabione przez łamliwość podstawy źdźbła.
Dlaczego sam fungicyd nie zawsze zapobiega wyleganiu?
Fungicyd ogranicza rozwój łamliwości podstawy źdźbła, ale osłabione źdźbło nadal może wylegać w gęstym i wysokim łanie.
Łamliwość podstawy źdźbła uszkadza podstawę pędu, zanim fungicyd zatrzyma chorobę. Wysokie odmiany i intensywne nawożenie azotem zwiększają ryzyko wylegania. Sama ochrona fungicydowa nie wzmacnia mechanicznie źdźbła.
Medax Max jako antywylegacz w oknie T1
Medax Max to regulator wzrostu, który skraca i usztywnia źdźbło, ograniczając wyleganie porażonego łanu w oknie zbliżonym do zabiegu T1.
Medax Max wzmacnia źdźbło osłabione przez łamliwość podstawy źdźbła. Połączenie ochrony fungicydowej z regulacją wzrostu daje najlepszy efekt w łanach zagrożonych wyleganiem. Decyzja o zastosowaniu regulatora wzrostu zależy od odmiany i stanu pola.
Łamliwość źdźbła — najczęstsze pytania (FAQ)
Czy strobiluryny zwalczają łamliwość źdźbła?
Nie. Strobiluryny, azoksystrobina nie zwalczy łamliwości podstawy źdźbła. Strobiluryny działają na choroby liści w zabiegu T2.
W jakiej fazie zwalczać łamliwość podstawy źdźbła?
Łamliwość podstawy źdźbła zwalcza się w zabiegu T1, na początku strzelania w źdźbło, w fazie BBCH 30–32.
Jak odróżnić łamliwość od fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła?
Łamliwość podstawy źdźbła daje rozmytą oczkową plamę, a fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła — brunatne smugi z białym lub różowym nalotem grzybni.
Czy można połączyć fungicyd na łamliwość z regulatorem wzrostu?
Tak. W łanach zagrożonych wyleganiem fungicyd na łamliwość podstawy źdźbła łączy się z regulatorem wzrostu, na przykład Medax Max.
Jaka substancja czynna jest skuteczna na łamliwość źdźbła?
Cyprodynil jest substancją czynną o wysokiej skuteczności na łamliwość podstawy źdźbła. Metrafenon ogranicza chorobę pomocniczo, a strobiluryny nie działają na podstawę pędu.
