Fuzarioza kłosów (Fusarium Head Blight, FHB) to grzybowa choroba kłosa zbóż, wywoływana przez grzyby z rodzaju Fusarium, która poraża kłos w fazie kwitnienia i skaża ziarno mikotoksynami. Fuzarioza kłosów atakuje organ generatywny rośliny, a nie liście. Ten artykuł omawia fuzariozę kłosów jako pogłębione kompendium na tle szerszego tematu, jakim są choroby grzybowe w zbożach.
Czym jest fuzarioza kłosów i jakie grzyby ją wywołują?
Fuzarioza kłosów (Fusarium Head Blight, FHB) to grzybowa choroba kłosa zbóż, wywoływana przez grzyby z rodzaju Fusarium, głównie Fusarium graminearum i Fusarium culmorum, porażająca kłos w czasie kwitnienia. Angielska nazwa choroby brzmi Fusarium Head Blight. Polskim synonimem fuzariozy kłosów jest zgorzel kłosów zbóż. Sprawcą fuzariozy kłosów są grzyby z rodzaju Fusarium. Do najważniejszych gatunków należą Fusarium graminearum, Fusarium culmorum, Fusarium avenaceum i Fusarium poae. Fuzarioza kłosów poraża kłos, czyli organ generatywny rośliny, a nie liście. Ta cecha odróżnia fuzariozę kłosów od chorób liściowych zbóż.
Fusarium kontra Microdochium — czy to ta sama choroba?
Microdochium nivale i Microdochium majus były dawniej zaliczane do fuzarioz, ale nie wytwarzają mikotoksyn i stanowią odrębną grupę sprawców. Grzyby Fusarium produkują mikotoksyny. Grzyby Microdochium nivale i Microdochium majus mikotoksyn nie wytwarzają. To rozróżnienie wpływa na ocenę zagrożenia ziarna. Diagnoza gatunku sprawcy decyduje o realnym ryzyku skażenia ziarna mikotoksynami.
Dlaczego fuzarioza kłosów jest groźna? Mikotoksyny w ziarnie
Największym zagrożeniem fuzariozy kłosów są mikotoksyny gromadzone w ziarnie — deoksyniwalenol, zearalenon i niwalenol — które obniżają jakość i bezpieczeństwo ziarna. Fuzarioza kłosów skaża ziarno, a nie tylko szpeci kłos. Grzyb Fusarium wnika do ziarniaka i produkuje mikotoksyny. Głównymi mikotoksynami fuzaryjnymi są deoksyniwalenol (DON, toksyna wymiotna), zearalenon (ZEA) i niwalenol (NIV). W skażonym ziarnie pojawiają się również toksyny T-2 i HT-2.
DON, zearalenon i niwalenol — co robią w ziarnie
Mikotoksyny fuzaryjne obniżają jakość i bezpieczeństwo ziarna, a przekroczenie limitów Unii Europejskiej dyskwalifikuje partię z obrotu konsumpcyjnego i paszowego. Deoksyniwalenol jest toksyną wymiotną i zagraża zdrowiu ludzi oraz zwierząt. Skażone ziarno traci wartość konsumpcyjną i paszową. Przekroczenie unijnych limitów mikotoksyn eliminuje partię ziarna z obrotu.
Dlaczego liczy się jakość, nie tylko wielkość plonu
Fuzarioza kłosów obniża jakość ziarna, dlatego ochrona kłosa chroni wartość plonu, a nie tylko jego masę. Porażone ziarniaki są drobne, pomarszczone i matowo-różowe. Ziarniaki poronione obniżają masę tysiąca ziaren oraz parametry wypiekowe i paszowe. Plon o wysokiej masie, lecz skażony mikotoksynami, traci przeznaczenie konsumpcyjne. Dlatego ochrona kłosa decyduje o jakości, nie tylko o wielkości plonu.
Kiedy dochodzi do infekcji? Kwitnienie i pogoda decydują
Do infekcji fuzariozą kłosów dochodzi w fazie kwitnienia zbóż (BBCH 61-69), gdy zarodniki Fusarium trafiają na zamierające pylniki przy ciepłej i wilgotnej pogodzie. Okno infekcji fuzariozy kłosów jest wąskie i pokrywa się z kwitnieniem. Kwitnienie zbóż obejmuje fazy BBCH 61-69. Pełnia kwitnienia przypada na fazę BBCH 65.
Rola pylników w czasie kwitnienia
Zamierające pylniki, eksponowane w czasie kwitnienia kłosa, są bramą wejścia dla zarodników Fusarium. Pylniki zawierają związki stymulujące kiełkowanie zarodników grzyba. Zarodniki Fusarium osadzają się na pylnikach i wnikają do kłoska. Faza kwitnienia otwiera grzybowi drogę do wnętrza kłosa.
Pogoda wysokiego ryzyka
Ciepła i wilgotna lub deszczowa pogoda zbiegająca się z kwitnieniem tworzy warunki wysokiego ryzyka infekcji. Wilgoć w czasie kwitnienia umożliwia kiełkowanie zarodników Fusarium. Ciepło przyspiesza rozwój grzyba na kłosie. Połączenie opadów i wysokiej temperatury w fazie BBCH 61-69 decyduje o sile porażenia. Termin zabiegu ochronnego musi trafić w to okno.
Jak rozpoznać fuzariozę kłosów? Objawy na kłosie i ziarnie
Objawem fuzariozy kłosów jest przedwczesne wybielanie pojedynczych kłosków lub całych kłosów na tle zielonego łanu, a w wilgotnych warunkach różowo-łososiowy nalot grzybni u nasady kłoska. Rozpoznanie fuzariozy kłosów opiera się na obserwacji kłosa w polu oraz ziarna po zbiorze. Diagnostyka łączy objawy na kłosie z różnicowaniem od podobnych chorób.
Objawy na kłosie w polu
Na kłosie fuzarioza objawia się przedwcześnie bielejącymi kłoskami lub całymi kłosami, które odcinają się od zielonego łanu. Wybielone kłoski pojawiają się przed naturalnym dojrzewaniem łanu. W wilgotnych warunkach u nasady kłoska tworzy się różowo-łososiowy nalot grzybni, czyli sporodochia. Różowo-łososiowy nalot jest najpewniejszym objawem diagnostycznym fuzariozy kłosów.
"Pierwszym sygnałem fuzariozy kłosów jest pojedynczy wybielony kłosek odcinający się od zielonego łanu w fazie BBCH 65. Gdy u nasady kłoska widzę różowo-łososiowy nalot, mam pewność, że to Fusarium, a nie susza fizjologiczna. Taki kłos trzeba ocenić od razu po kwitnieniu." — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak
Objawy na ziarnie po zbiorze
Po zbiorze fuzarioza kłosów objawia się drobnymi, pomarszczonymi i matowo-różowymi ziarniakami poronionymi (fusarium-damaged kernels). Ziarniaki poronione mają obniżoną masę i nieprawidłowy kształt. Matowo-różowa barwa ziarniaka wskazuje na obecność grzybni Fusarium.
Z czym mylić fuzariozę kłosów
Fuzariozę kłosów najczęściej myli się z septoriozą plew i czernią kłosów wywoływaną przez Cladosporium, które mają innego sprawcę i inne znaczenie gospodarcze. Czerń kłosów to saprofityczny, ciemny nalot Cladosporium na obumarłych tkankach, a nie różowy nalot Fusarium. Septorioza plew daje brunatne przebarwienia plew, lecz nie skaża ziarna mikotoksynami. Różnicowanie sprawcy decyduje o potrzebie i terminie zabiegu fungicydowego. Sąsiednią chorobą liściową jest septorioza liścia flagowego, której zwalczanie opisuje wpis o ochrona liścia flagowego przed septoriozą.
Tabela poniżej zestawia objawy fuzariozy kłosów z chorobami, z którymi bywa mylona.
| Etap obserwacji | Objaw | Opis szczegółowy | Z czym mylić |
|---|---|---|---|
| Kłos w polu | Wybielone kłoski lub kłosy | Przedwczesne bielenie na tle zielonego łanu | Susza fizjologiczna, biała plamistość |
| Kłos w wilgoci | Różowo-łososiowy nalot | Sporodochia grzybni u nasady kłoska | Czerń kłosów (Cladosporium — ciemny nalot saprofityczny) |
| Podstawa kłoska | Przewężenia i zamieranie | Brunatnienie osadki kłosowej | Septorioza plew |
| Ziarno po zbiorze | Ziarniaki poronione | Drobne, pomarszczone, matowo-różowe (fusarium-damaged kernels) | Poślad i drobne ziarno z innych przyczyn (susza, niedożywienie) |
Skąd bierze się infekcja? Resztki kukurydzy i płodozmian
Głównym źródłem zakażenia fuzariozą kłosów są resztki pożniwne na powierzchni pola, zwłaszcza resztki kukurydzy, dlatego zboże po kukurydzy i w uprawie uproszczonej jest najbardziej narażone. Grzyb Fusarium graminearum zimuje na resztkach pożniwnych. Resztki kukurydzy na ziarno stanowią główny rezerwuar Fusarium graminearum.
Przedplon kukurydziany i uprawa uproszczona
Zboże uprawiane po kukurydzy na ziarno jest przedplonem wysokiego ryzyka fuzariozy kłosów, a uprawa uproszczona dodatkowo zwiększa presję choroby. Pszenica po kukurydzy na ziarno znajduje się w grupie najwyższego ryzyka. Uprawa uproszczona i bezorkowa pozostawia rozdrobnione resztki na powierzchni gleby. Resztki na powierzchni utrzymują inokulum Fusarium blisko kłosów. Gęsty i wylegnięty łan podtrzymuje wilgoć sprzyjającą infekcji.
Które zboża chorują najczęściej
Na fuzariozę kłosów najbardziej narażone są pszenica, pszenżyto, jęczmień, żyto i owies. Pszenica jest gatunkiem o najwyższej wrażliwości na fuzariozę kłosów. Pszenżyto, jęczmień, żyto i owies również chorują na fuzariozę kłosów. Ryzyko porażenia rośnie, gdy podatny gatunek następuje po kukurydzy.
Jak chronić kłos przed fuzariozą? Termin, substancje i technika zabiegu
Skuteczna ochrona kłosa to zabieg fungicydem triazolowym, takim jak protiokonazol, tebukonazol lub metkonazol, wykonany w fazie kwitnienia i ukierunkowany na kłos. Ochrona kłosa łączy trafny termin, właściwą substancję czynną i poprawną technikę zabiegu. Pełną ofertę środków na choroby kłosa zestawiają fungicydy na choroby kłosa.
Najważniejszy jest termin: kwitnienie kłosa
Najważniejszym czynnikiem skuteczności jest termin — zabieg na kłos wykonuje się w fazie kwitnienia, BBCH 61-65. Termin zabiegu pokrywa się z oknem infekcji fuzariozy kłosów. Zabieg wykonany przed kwitnieniem lub po nim traci skuteczność na kłos. Kwitnienie wyznacza moment, w którym fungicyd chroni pylniki i kłoski przed wniknięciem grzyba.
"Decyzję o zabiegu na kłos podejmuję na podstawie fazy i pogody, nie kalendarza. Gdy pszenica wchodzi w kwitnienie BBCH 61-65, a prognoza zapowiada ciepło i opady, wykonuję zabieg triazolowy ukierunkowany na kłos. To jedyne okno, w którym realnie chronię ziarno przed mikotoksynami." — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak
Triazole kontra strobiluryny
Fuzariozę kłosów zwalczają triazole — protiokonazol, tebukonazol i metkonazol — natomiast strobiluryny stosowane samodzielnie jej nie zwalczają i mogą podnosić poziom DON. Protiokonazol jest substancją referencyjną na ochronę kłosa. Substancję protiokonazolu zawiera Protikon 250 EC (protiokonazol), zarejestrowany na fuzariozę kłosów pszenicy ozimej. Difenokonazol jest triazolem działającym głównie na choroby liściowe; na fuzariozę kłosów wykazuje ograniczoną skuteczność solo i stosowany jest przede wszystkim w mieszaninie z tebukonazolem (np. Magnello 350 EC). Na liście fungicydów zarejestrowanych na fuzariozę kłosów figurują także Prosaro 250 EC (protiokonazol i tebukonazol), Caramba 60 SL (metkonazol), Magnello 350 EC (difenokonazol i tebukonazol) oraz Soleil 274 EC (bromukonazol i tebukonazol). Strobiluryny, takie jak azoksystrobina i trifloksystrobina, stosowane solo nie zwalczają fuzariozy kłosów. Strobiluryny stosowane samodzielnie mogą podnosić poziom deoksyniwalenolu w ziarnie. Przykładami strobilurynowych kontrprzykładów są Amistar 250 SC i Zato 50 WG. Kier 450 SC zawiera azoksystrobinę obok difenokonazolu i tebukonazolu, dlatego nie jest środkiem na ochronę kłosa. Kier 450 SC jest zarejestrowany na choroby liściowe zbóż w fazach BBCH 31-59 i nie ma rejestracji na fuzariozę kłosów.
Technika opryskiwania kłosa
Skuteczny zabieg na kłos wymaga dysz ukierunkowanych na kłos, dwustrumieniowych lub asymetrycznych, oraz zwiększonej ilości cieczy roboczej dla dokładnego pokrycia kłosa. Dysze dwustrumieniowe pokrywają kłos cieczą roboczą z dwóch stron. Zwiększona ilość cieczy roboczej poprawia naniesienie fungicydu na kłos. Poprawna technika decyduje o pokryciu kłosa, które warunkuje skuteczność triazolu.
Tabela poniżej zestawia grupy substancji czynnych skutecznych na fuzariozę kłosów z przykładowymi produktami z oferty.
| Grupa / substancja czynna | Działanie na FHB | Przykładowy produkt z oferty | Uwaga agronomiczna |
|---|---|---|---|
| Triazol — protiokonazol | Skuteczny w kwitnieniu | Protikon 250 EC | Substancja referencyjna na kłos; zarejestrowany na fuzariozę kłosów pszenicy ozimej |
| Triazol — tebukonazol | Skuteczny w kwitnieniu | Tebu 250 EW | Rejestracja na fuzariozę kłosów; stosowanie wydłużone do BBCH 71 |
| Triazole w mieszaninie | Skuteczne, szersze spektrum | Tokama 250 EC (protiokonazol + tebukonazol), Soligor 425 EC (protiokonazol + tebukonazol + spiroksamina) | Ochrona kłosa i liścia flagowego; okno stosowania Soligor 425 EC kończy się przed pełnią kwitnienia (BBCH 30-59) |
| Strobiluryna solo | Nieskuteczna na FHB, ryzyko wzrostu DON | Kontrprzykład — nie stosować solo na kłos (Amistar 250 SC, Zato 50 WG) | Rola wyłącznie liściowa lub mieszaninowa |
Jak ograniczyć ryzyko fuzariozy? Profilaktyka agrotechniczna
Ryzyko fuzariozy kłosów obniżają dobór odporniejszej odmiany, płodozmian unikający zbóż po kukurydzy, rozdrobnienie i przyspieszony rozkład resztek oraz zbilansowane nawożenie azotem. Profilaktyka agrotechniczna ogranicza presję choroby niezależnie od zabiegu fungicydowego. Ochrona chemiczna działa najlepiej na polu o niskim poziomie inokulum.
Odmiana, płodozmian, resztki, nawożenie
Cztery działania agrotechniczne ograniczają ryzyko fuzariozy kłosów: dobór odmiany, płodozmian, zarządzanie resztkami i zbilansowane nawożenie.
- Dobór odmiany o wyższej odporności na fuzariozę kłosów zmniejsza podatność łanu.
- Płodozmian unikający zbóż po kukurydzy ogranicza źródło inokulum Fusarium.
- Rozdrobnienie i przyspieszony rozkład resztek pożniwnych redukuje rezerwuar grzyba na powierzchni pola.
- Zbilansowane nawożenie azotem ogranicza nadmierne zagęszczenie i wyleganie łanu.
Ograniczenie inokulum na resztkach i wybór odporniejszej odmiany zwiększają skuteczność zabiegu fungicydowego w kwitnieniu.
"Najlepszą strategią wobec fuzariozy kłosów jest łączenie profilaktyki z zabiegiem. Na polu pszenicy po kukurydzy zawsze rozdrabniam resztki i wybieram odmianę o wyższej odporności, a triazol w kwitnieniu BBCH 61-65 traktuję jako domknięcie programu. Sama chemia bez płodozmianu nie wystarcza." — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak
Fuzarioza kłosów — najczęstsze pytania (FAQ)
Czy strobiluryny zwalczają fuzariozę kłosów?
Nie. Strobiluryny stosowane samodzielnie nie zwalczają fuzariozy kłosów i mogą podnosić poziom DON w ziarnie. Fuzariozę kłosów zwalczają triazole zastosowane w fazie kwitnienia.
Kiedy najczęściej występuje fuzarioza kłosów?
Fuzarioza kłosów pojawia się głównie w czerwcu, w czasie kwitnienia zbóż. Zainteresowanie tematem osiąga szczyt w czerwcu, gdy zboża wchodzą w fazę BBCH 61-69.
Czy fuzarioza przechodzi na ziarno?
Tak. Fuzarioza kłosów przechodzi na ziarno i skaża je mikotoksynami. Przekroczenie unijnych limitów mikotoksyn dyskwalifikuje partię ziarna z obrotu konsumpcyjnego i paszowego.
Po jakim przedplonie ryzyko jest największe?
Ryzyko fuzariozy kłosów jest największe po kukurydzy na ziarno. Resztki kukurydzy są głównym rezerwuarem Fusarium graminearum, dlatego zboże po kukurydzy choruje najczęściej.
Fuzarioza kłosów wymaga połączenia trafnej diagnostyki, zabiegu triazolowego w kwitnieniu i profilaktyki agrotechnicznej. Pełny przegląd pozostałych zagrożeń znajdziesz we wpisie o choroby grzybowe w zbożach.
