Czym są samosiewy zbóż i czym różnią się od chwastów?
Samosiewy zbóż (padalica zbóż) to rośliny zbożowe wschodzące z ziarna osypanego podczas zbioru przedplonu. Samosiewy zbóż nie są chwastem-gatunkiem, lecz rośliną uprawną wschodzącą w niewłaściwym miejscu i czasie.
Samosiewy zbóż powstają z ziarna pszenicy, jęczmienia i pszenżyta osypanego podczas zbioru przedplonu. Padalica zbóż wschodzi z ziarna, którego kombajn nie zebrał podczas omłotu. Jedna roślina zboża pozostawia po zbiorze dużą liczbę zdolnych do kiełkowania ziarniaków. Osypywanie ziarna nasila się przy opóźnionym zbiorze i wyleganiu zboża. Osypane ziarno kiełkuje w uprawie następczej, najczęściej w rzepaku ozimym, kukurydzy i burakach. Samosiewy zbóż należą do roślin jednoliściennych, czyli traw. Trawiasta biologia samosiewów jest tożsama z biologią uprawy zbożowej. Z tej tożsamości wynika brak selektywności prostych herbicydów wobec padalicy zbóż. Zwalczanie samosiewów zbóż wymaga graminicydu działającego wybiórczo na trawy.
Padalica zbóż a chwasty jednoliścienne — różnica praktyczna
Padalica zbóż to wschody rośliny uprawnej, a chwasty jednoliścienne to dziko rosnące trawy, takie jak miotła zbożowa, owies głuchy i perz.
Padalica zbóż pochodzi z ziarna odmiany uprawnej wysianej w przedplonie. Miotła zbożowa, owies głuchy i perz to gatunki dziko rosnące, niezwiązane z wysiewem zboża. Samosiewy zbóż i chwasty jednoliścienne zwalcza się tymi samymi graminicydami nalistnymi. Okno i próg decyzyjny dla padalicy wynikają jednak z gęstości samosiewów oraz ryzyka zielonego mostu, a nie z biologii dzikiego chwastu. Rozpoznanie padalicy zbóż opiera się na pokroju typowym dla pszenicy, jęczmienia i pszenżyta.
W jakich uprawach następczych samosiewy są problemem?
Samosiewy zbóż są problemem w uprawach następczych — w rzepaku ozimym, kukurydzy, burakach i soi. W łanie samego zboża padalica nie stanowi odrębnego problemu.
Rzepak ozimy wschodzi po zbiorze jęczmienia lub pszenicy, dlatego padalica zbóż konkuruje z młodym rzepakiem od wschodów. Kukurydza, buraki i soja również następują po zbożach w zmianowaniu. Zbiór zbóż przypada na lipiec i sierpień, a siew rzepaku ozimego na koniec sierpnia. Krótki odstęp między zbiorem zboża a siewem rzepaku sprzyja masowym wschodom padalicy. Samosiewy zbóż pojawiają się w uprawie następczej, a nie w samym zbożu.
Dlaczego samosiewy zbóż trzeba zwalczać?
Samosiewy zbóż konkurują z rośliną uprawną o wodę, azot i światło, obniżając obsadę i plon. Samosiewy zbóż tworzą też zielony most dla chorób grzybowych i wirusa BYDV przenoszonego przez mszyce.
Straty plonu z konkurencji o azot i wodę
Samosiewy zbóż konkurują z rośliną uprawną o cztery zasoby: wodę, azot, światło i przestrzeń.
Konkurencja samosiewów zbóż obniża obsadę rośliny uprawnej i zmniejsza plon. Szkodliwość konkurencyjna obejmuje cztery mechanizmy:
- Woda — padalica zbóż pobiera wodę glebową kosztem młodego rzepaku.
- Azot — samosiewy zbóż przechwytują azot mineralny z wierzchniej warstwy gleby.
- Światło — gęsta padalica zacienia liścienie i młode liście rzepaku.
- Obsada — zachwaszczenie padalicą obniża obsadę i wyrównanie łanu rzepaku.
Spadek obsady rzepaku przekłada się bezpośrednio na niższy plon nasion. Wczesne usunięcie padalicy ogranicza straty konkurencyjne w krytycznej fazie wschodów rzepaku. Konkurencja o azot jest najsilniejsza jesienią, gdy rzepak buduje rozetę liściową.
Zielony most: BYDV, mączniak i rdze
Samosiewy zbóż tworzą zielony most, czyli żywą roślinność łączącą sezony, dla mączniaka, rdzy oraz wirusa żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV).
Mączniak prawdziwy i rdze przechodzą z samosiewów zbóż z przedplonu na zboża ozime. Wirus żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV) przeżywa na padalicy i jest przenoszony przez mszyce. Mszyce przenoszą BYDV w sposób trwały, zakażając kolejne rośliny przez cały okres żerowania. Wirus żółtej karłowatości jęczmienia powoduje żółknięcie i karłowacenie roślin zbóż. BYDV obniża plon ziarna zbóż ozimych w kolejnym sezonie. Padalica jęczmienia jest najgroźniejszym rezerwuarem BYDV wśród samosiewów. Likwidacja padalicy jęczmienia przed jesiennym nalotem mszyc ma priorytet fitosanitarny.
„Padalica jęczmienia to najgroźniejszy rezerwuar wirusa żółtej karłowatości jęczmienia wśród wszystkich samosiewów zbóż. Mszyce zasiedlają samosiewy jęczmienia jeszcze przed wschodami zbóż ozimych, a potem przenoszą BYDV na młode rośliny rzepaku i pszenicy. W diagnostyce jesiennej oceniam najpierw gęstość padalicy jęczmienia na polu przeznaczonym pod rzepak, ponieważ gęstość padalicy decyduje o presji wirusa i pilności zabiegu.” — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.
Samosiewy zbóż w rzepaku — kiedy i czym zwalczać?
Samosiewy zbóż w rzepaku zwalcza się graminicydem nalistnym jesienią, w fazie 2–4 liści samosiewów. Wczesny zabieg likwiduje zielony most BYDV przed jesiennym nalotem mszyc.
Graminicyd nalistny należy do inhibitorów ACCazy z grupy HRAC 1. Realny popyt na to rozwiązanie kulminuje we wrześniu, w sezonie siewu rzepaku ozimego. Zapytania o samosiewy zbóż w rzepaku osiągają we wrześniu do około 390 wyszukiwań miesięcznie. Szczyt wyszukiwań we wrześniu pokrywa się z terminem siewu rzepaku ozimego. Kontekstem ochrony plantacji są też chwasty w rzepaku ozimym zwalczane w osobnym programie herbicydowym.
Optymalne okno: faza 2–4 liści samosiewów
Optymalne okno zabiegu to faza 2–4 liści samosiewów, czyli BBCH 12–14, jesienią po wschodach rzepaku.
Młoda padalica w fazie 2–4 liści szybko pobiera substancję czynną graminicydu. Skuteczność zabiegu rośnie wraz z wczesnością jego wykonania. Termin zabiegu wynika z fazy rozwojowej samosiewów, a nie z daty kalendarzowej. Jesienny termin łączy się z planem prac opisanym w przewodniku uprawa rzepaku ozimego krok po kroku.
Dlaczego rzepak toleruje graminicyd?
Rzepak jest rośliną dwuliścienną i naturalnie toleruje graminicyd działający wybiórczo na trawy.
Graminicyd nalistny blokuje enzym ACCazę w merystemach traw. Graminicyd nalistny wnika do trawy przez liście i przemieszcza się do merystemów. Rzepak ma formę ACCazy niewrażliwą na graminicyd, dlatego rzepak pozostaje nieuszkodzony. Graminicyd nie szkodzi liścieniom ani liściom właściwym rzepaku. Selektywność graminicydu opiera się na różnicy między roślinami jednoliściennymi a dwuliściennymi.
Termin zabiegu a presja mszyc i BYDV
Wczesny zabieg graminicydem usuwa padalicę, zanim mszyce przeniosą BYDV na rzepak i zboża ozime.
Mszyce nalatują na plantacje jesienią i żerują na samosiewach zbóż. Zniszczenie padalicy przed nalotem mszyc przerywa zielony most wirusa żółtej karłowatości jęczmienia. Termin zabiegu wiąże skuteczność chwastobójczą z ochroną fitosanitarną rzepaku. Im wcześniej zniknie padalica, tym krótszy jest okres przenoszenia BYDV przez mszyce.
„Decyzję o zabiegu graminicydem w rzepaku podejmuję na podstawie fazy rozwojowej samosiewów, a nie kalendarza. Optymalne okno to faza 2–4 liści padalicy, czyli BBCH 12–14, gdy młode trawy szybko pobierają substancję czynną. Zabieg wykonany w tej fazie eliminuje zielony most BYDV przed jesiennym szczytem nalotu mszyc i porządkuje plantację przed zimą.” — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.
Graminicydy na samosiewy zbóż — przegląd substancji czynnych
Samosiewy zbóż zwalczają graminicydy nalistne — inhibitory ACCazy z grupy HRAC 1. Graminicydy dzielą się na FOP (np. chizalofop-P, fluazifop-P) oraz DIM (np. cykloksydym).
Jak działa inhibitor ACCazy?
Inhibitor ACCazy blokuje karboksylazę acetylo-CoA i zatrzymuje syntezę kwasów tłuszczowych w merystemach traw.
ACCaza katalizuje pierwszy etap syntezy kwasów tłuszczowych w komórce trawy. Brak kwasów tłuszczowych zatrzymuje budowę błon komórkowych w stożkach wzrostu padalicy. Inhibitor ACCazy działa układowo i niszczy całą roślinę trawy łącznie z korzeniem. Zahamowanie syntezy kwasów tłuszczowych niszczy stożki wzrostu padalicy zbóż. Rośliny dwuliścienne, takie jak rzepak i burak, są naturalnie tolerancyjne na inhibitory ACCazy. Pełny asortyment substancji do zwalczania chwastów porządkuje kategoria herbicydy do zwalczania chwastów.
FOP vs DIM — rotacja przeciw odporności
Graminicydy HRAC 1 dzielą się na podgrupy FOP i DIM, a rotacja podgrup ogranicza ryzyko odporności traw.
Podgrupa FOP obejmuje chizalofop-P-etylowy, propachizafop i fluazifop-P-butylowy. Podgrupa DIM obejmuje cykloksydym i kletodym. Podgrupa FOP i podgrupa DIM należą do grupy HRAC 1, lecz różnią się budową chemiczną. Cykloksydym stanowi alternatywę antyodpornościową wobec grupy FOP. Naprzemienne stosowanie FOP i DIM opóźnia powstanie odporności na inhibitory ACCazy.
| Substancja czynna | Podgrupa HRAC 1 | Przykładowy produkt | Uprawy docelowe (dwuliścienne) |
|---|---|---|---|
| chizalofop-P-etylowy | FOP | Targa Super 05 EC | rzepak, burak, soja |
| propachizafop | FOP | Agil-S 100 EC | rzepak, burak, ziemniak |
| fluazifop-P-butylowy | FOP | Fusilade Forte 150 EC | rzepak, burak |
| cykloksydym | DIM | Focus Ultra 100 EC | rzepak, burak, soja |
| kletodym | DIM | Select Super 120 EC | rzepak, burak, soja |
Wszystkie wymienione substancje czynne należą do graminicydów nalistnych z grupy HRAC 1. Targa Super 05 EC, Agil-S 100 EC, Fusilade Forte 150 EC, Focus Ultra 100 EC oraz Select Super 120 EC to przykładowe produkty handlowe wymienionych substancji czynnych. Dobór konkretnego produktu i rejestrację produktu dla danej uprawy należy potwierdzić w aktualnej etykiecie MRiRW.
Samosiewy zbóż w kukurydzy i innych uprawach
W kukurydzy graminicydów ACCazy użyć nie można — kukurydza też jest trawą. Samosiewy zbóż w kukurydzy ogranicza się sulfonylomocznikami (np. nikosulfuron) w ramach programu na chwasty jednoliścienne.
Dlaczego w kukurydzy nie zadziała graminicyd na rzepak?
Kukurydza jest rośliną jednoliścienną, więc graminicyd ACCazy zniszczyłby zarówno padalicę, jak i kukurydzę.
Kukurydza i samosiewy zbóż należą do tej samej grupy traw. Selektywny graminicyd ACCazy dla uprawy kukurydzy nie istnieje. Padalicę zbóż w kukurydzy usuwa się sulfonylomocznikami, na przykład nikosulfuronem, przy okazji zwalczania chwastnicy i prosa. Sulfonylomoczniki działają na trawy w kukurydzy dzięki selektywności metabolicznej tej uprawy. Szczegółowy program odchwaszczania kukurydzy obejmuje samosiewy zbóż jako element programu na chwasty jednoliścienne.
Buraki i soja — analogicznie jak rzepak
Buraki i soja są roślinami dwuliściennymi, dlatego samosiewy zbóż zwalcza się w nich graminicydem tak jak w rzepaku.
Burak cukrowy i soja tolerują graminicydy nalistne z grupy HRAC 1. Burak cukrowy i soja następują w zmianowaniu po pszenicy lub jęczmieniu. Padalica zbóż konkuruje z młodym burakiem i soją o azot oraz wodę. Padalicę zbóż w buraku i soi zwalcza się w fazie 2–4 liści samosiewów. Mechanizm selektywności w buraku i soi jest taki sam jak w rzepaku.
Najczęstsze błędy przy zwalczaniu samosiewów zbóż
Najczęstsze błędy to spóźniony zabieg, brak rotacji FOP/DIM oraz ignorowanie padalicy jęczmienia jako źródła BYDV. Wczesny, rotowany zabieg jest skuteczniejszy.
Cztery błędy najczęściej obniżają skuteczność zwalczania samosiewów zbóż:
- Spóźniony zabieg — wyrośnięta padalica trudniej pobiera substancję czynną; zabieg należy wykonać w fazie 2–4 liści.
- Brak rotacji FOP/DIM — jednostronne stosowanie jednej podgrupy zwiększa ryzyko odporności; podgrupy FOP i DIM należy stosować naprzemiennie.
- Ignorowanie padalicy jęczmienia — padalica jęczmienia jest rezerwuarem BYDV; padalicę jęczmienia należy likwidować przed nalotem mszyc.
- Mylenie samosiewów z dzikimi trawami — padalica zbóż to roślina uprawna; rozpoznanie decyduje o progu i terminie zabiegu.
Czy samosiewy zbóż trzeba zwalczać co roku?
Samosiewy zbóż zwalcza się w każdym sezonie, w którym po zbożu następuje uprawa dwuliścienna lub kukurydza.
Padalica zbóż pojawia się po każdym zbiorze zboża z osypanego ziarna. Potrzeba zabiegu zależy od gęstości padalicy oraz ryzyka zielonego mostu BYDV. Częstotliwość zabiegu zależy od udziału zbóż w strukturze zasiewów gospodarstwa. Pole z dużą gęstością padalicy jęczmienia wymaga zabiegu priorytetowo. Gospodarstwo z dużym udziałem zbóż mierzy się z padalicą w niemal każdym sezonie.
Czym zwalczać samosiewy, by uniknąć odporności?
Samosiewy zbóż zwalcza się naprzemiennie graminicydem z grupy FOP i z grupy DIM, aby ograniczyć odporność traw.
Rotacja podgrup FOP i DIM jest podstawą strategii antyodpornościowej. Chizalofop-P-etylowy reprezentuje grupę FOP, a cykloksydym grupę DIM. Naprzemienne stosowanie obu podgrup opóźnia selekcję traw odpornych na inhibitory ACCazy. Monitoring skuteczności po zabiegu pozwala wcześnie wykryć trawy o obniżonej wrażliwości.
„Strategię antyodpornościową opieram na rotacji podgrup graminicydów. W jednym sezonie stosuję graminicyd z grupy FOP, na przykład chizalofop-P-etylowy, a w kolejnym sięgam po DIM, na przykład cykloksydym. Naprzemienne stosowanie FOP i DIM ogranicza presję selekcyjną na trawy i opóźnia powstanie odporności na inhibitory ACCazy. Rotacja substancji czynnych jest skuteczniejsza długofalowo niż walka z populacją traw odporną na całą grupę HRAC 1.” — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.
