Choroby rzepaku ozimego: objawy i zwalczanie

Choroby rzepaku ozimego to przede wszystkim grzyby patogeniczne roślin kapustowatych (Brassicaceae). Okna infekcji grzybów rzepaku są spięte z fazami BBCH rzepaku ozimego. Ta zależność odróżnia choroby rzepaku od chorób zbóż. Skuteczna ochrona zaczyna się od rozpoznania konkretnego patogenu, nie od katalogu produktów. Ten przewodnik porządkuje objawy, terminy infekcji i metody ochrony, jakich wymaga uprawa rzepaku ozimego.

Jakie są najważniejsze choroby rzepaku ozimego?

Najgroźniejsze choroby rzepaku ozimego to sucha zgnilizna kapustnych, zgnilizna twardzikowa, czerń krzyżowych, cylindrosporioza i werticilioza — głównie grzybowe. Kiłę kapusty i wirus żółtaczki rzepy (TuYV) zwalcza się agrotechnicznie lub przez kontrolę wektora, nie fungicydem.

Sucha zgnilizna kapustnych jest najważniejszą gospodarczo chorobą rzepaku ozimego. Pozostałe choroby grzybowe atakują liście, łodygi lub łuszczyny w różnych fazach rozwoju. Poniższa tabela zestawia każdą chorobę z jej sprawcą, atakowanym organem i oknem infekcji.

Choroby grzybowe vs zagrożenia niezwalczane fungicydem

Choroby grzybowe rzepaku zwalcza się fungicydem, natomiast kiłę kapusty, werticiliozę i wirus TuYV ogranicza się wyłącznie agrotechnicznie lub przez kontrolę wektora. Grzyby patogeniczne roślin kapustowatych (Brassicaceae) dominują wśród sprawców chorób rzepaku. Sucha zgnilizna, zgnilizna twardzikowa, czerń krzyżowych, szara pleśń i cylindrosporioza reagują na ochronę chemiczną. Kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae) jest organizmem grzybopodobnym i wymyka się fungicydom. Wirus żółtaczki rzepy przenoszą mszyce, więc kontrola dotyczy wektora, nie patogenu.

Sucha zgnilizna kapustnych — objawy i rozpoznanie

Suchą zgniliznę kapustnych (Leptosphaeria maculans/biglobosa, st. Phoma lingam) rozpoznasz po jasnych plamach z czarnymi piknidiami na liściach jesienią oraz po raku i zgorzeli u podstawy łodygi wiosną. To gospodarczo najgroźniejsza choroba rzepaku ozimego.

Sprawcą suchej zgnilizny są grzyby Leptosphaeria maculans i Leptosphaeria biglobosa. Stadium konidialne tych grzybów nosi nazwę Phoma lingam. Pełną strategię ograniczania suchej zgnilizny opisuje osobny przewodnik: sucha zgnilizna w rzepaku — pełna strategia ograniczania.

Objawy jesienne w fazie rozety

Jesienią sucha zgnilizna daje na liściach rozety jasne plamy z czarnymi piknidiami, widoczne w fazie BBCH 14-19. Zarodniki workowe Leptosphaeria maculans uwalniają się po opadach jesienią. Infekcja rozpoczyna się na liściach rozety. Piknidia to czarne owocniki rozsiane na powierzchni plamy. Jesienna lustracja rozety wykrywa chorobę zanim grzyb dotrze do łodygi.

„Jesienną lustrację rozety rzepaku zaczynam od dolnych liści, bo dolne liście niosą pierwszy ślad Leptosphaeria maculans. Szukam jasnych plam z czarnymi piknidiami w fazie BBCH 14-19. Wczesne wykrycie suchej zgnilizny w rozecie przesądza, czy rak łodygi rozwinie się wiosną. Diagnostyka liścia wyprzedza diagnozę łodygi o cały sezon. Bez tej lustracji wiosenna ocena plantacji jest spóźniona." — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.

Rak łodygi i objawy wiosenne

Wiosną sucha zgnilizna przyjmuje postać raka i zgorzeli u podstawy łodygi, co osłabia przewodzenie wody i składników. Grzyb przerasta z liścia ogonkiem liściowym do szyjki korzeniowej. Rak łodygi przewęża i nadłamuje podstawę pędu. Objawy wiosenne pojawiają się po jesiennej, skrytej fazie infekcji.

Dlaczego sucha zgnilizna obniża plon

Sucha zgnilizna obniża plon przez przewężenie łodygi, wyleganie roślin i przedwczesne zamieranie pędów. Rak u podstawy łodygi ogranicza transport wody do łuszczyn. Osłabiona łodyga łatwo wylega przed żniwami. Strata plonu rośnie wraz z nasileniem porażenia rozety jesienią.

Zgnilizna twardzikowa — choroba okresu kwitnienia

Zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum) poraża rzepak w czasie kwitnienia — grzyb wnika przez opadłe płatki przyklejone do łodyg i liści. Objaw rozpoznawczy to biała, watowata grzybnia na łodydze oraz czarne sklerocja w jej rdzeniu.

Mechanizm infekcji przez opadłe płatki

Sclerotinia sclerotiorum wnika do rzepaku przez opadłe, zamierające płatki kwiatowe w fazie BBCH 61-65. Opadłe płatki przyklejają się do łodyg i kątów liści. Wilgoć na płatkach uruchamia kiełkowanie zarodników. Infekcja postępuje z płatka na tkankę łodygi. Wysoka wilgotność w łanie sprzyja porażeniu.

Jak odróżnić zgniliznę twardzikową od suchej zgnilizny

Zgniliznę twardzikową odróżniają czarne sklerocja w rdzeniu łodygi, podczas gdy sucha zgnilizna daje piknidia na liściach i rak u podstawy łodygi. Po rozłamaniu łodygi porażonej Sclerotinia sclerotiorum widać białą grzybnię i twarde, czarne sklerocja. Sucha zgnilizna nie tworzy sklerocjów. Zgnilizna twardzikowa atakuje w kwitnieniu, a sucha zgnilizna startuje w rozecie jesienią.

Czerń krzyżowych i szara pleśń — choroby łuszczyn

Czerń krzyżowych (Alternaria brassicae) daje ciemne, koncentrycznie strefowane plamy na łuszczynach, prowadzące do ich przedwczesnego pękania i osypywania nasion. Szara pleśń (Botrytis cinerea) pojawia się głównie w wilgotne, chłodne sezony, na osłabionych lub uszkodzonych tkankach.

Czerń krzyżowych na łuszczynach

Czerń krzyżowych w rzepaku tworzy na łuszczynach ciemne, koncentrycznie strefowane plamy, które prowadzą do pękania łuszczyn i osypywania nasion. Sprawcą czerni krzyżowych są grzyby Alternaria brassicae i Alternaria brassicicola. Plamy rozwijają się na łuszczynach rzepaku od kwitnienia do dojrzewania. Pęknięte łuszczyny osypują nasiona przed zbiorem. Straty plonu rosną w ciepłe i wilgotne sezony.

Kiedy pojawia się szara pleśń

Szara pleśń (Botrytis cinerea) rozwija się w wilgotne, chłodne sezony, głównie na tkankach osłabionych lub uszkodzonych. Botrytis cinerea zasiedla przede wszystkim rany i tkanki zamierające. Wysoka wilgotność i chłód sprzyjają rozwojowi grzybni. Szara pleśń ma w rzepaku znaczenie mniejsze niż czerń krzyżowych. Poniższa tabela zestawia obie choroby łuszczyn.

Cylindrosporioza i werticilioza — często mylone choroby liści i łodyg

Cylindrosporioza (Pyrenopeziza brassicae) daje jasne plamy z białymi, śluzowatymi skupieniami zarodników oraz deformacje łodyg. Werticilioza (Verticillium longisporum) powoduje jednostronne więdnięcie i czarne mikrosklerocja pod skórką łodygi — i nie zwalcza się jej fungicydem.

Cylindrosporioza — objawy i rozwój

Cylindrosporioza daje jasne plamy z białymi, śluzowatymi skupieniami zarodników (acerwulami) oraz deformacje i pękanie łodyg. Sprawcą cylindrosporiozy jest grzyb Pyrenopeziza brassicae. Stadium konidialne nosi nazwę Cylindrosporium concentricum. Cylindrosporioza rozwija się jesienią i wiosną przy długiej wilgotności liści. Acerwule wyróżniają cylindrosporiozę spośród innych plamistości rzepaku.

Werticilioza — dlaczego fungicyd nie pomaga

Werticiliozy nie zwalcza się fungicydem — ochrona opiera się wyłącznie na płodozmianie, odmianach tolerancyjnych i ograniczaniu inokulum. Sprawcą werticiliozy jest grzyb glebowy Verticillium longisporum. Werticilioza powoduje jednostronne więdnięcie i żółknięcie rośliny. Po dojrzewaniu pod skórką łodygi widać czarne mikrosklerocja. Brak skutecznych fungicydów odróżnia werticiliozę od chorób zwalczanych chemicznie.

Kiła kapusty i wirus żółtaczki rzepy (TuYV) — zagrożenia poza zasięgiem fungicydu

Kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae) tworzy narośla na korzeniach i nasila się przy niskim pH oraz częstym udziale roślin kapustowatych w płodozmianie. Wirus żółtaczki rzepy (TuYV) przenoszą mszyce — zwalcza się wektora i sieje odmiany odporne.

Kiła kapusty — pH gleby i płodozmian

Kiła kapusty tworzy na korzeniach rzepaku narośla i wyrośla, a jej nasilenie rośnie przy niskim pH gleby i częstym udziale kapustowatych w płodozmianie. Sprawcą kiły kapusty jest Plasmodiophora brassicae, organizm grzybopodobny. Narośla korzeniowe blokują pobieranie wody i składników. Niskie pH gleby sprzyja porażeniu. Wydłużony płodozmian i wapnowanie gleby ograniczają kiłę kapusty.

TuYV — kontrola mszyc jako wektora

Wirus żółtaczki rzepy (TuYV) przenoszą mszyce, głównie mszyca brzoskwiniowo-ziemniaczana, dlatego ochrona obejmuje kontrolę wektora i odmiany odporne. Fungicydy są wobec wirusa TuYV nieskuteczne. Mszyce zakażają rzepak jesienią podczas nalotów. Odmiany odporne na TuYV ograniczają straty plonu. Monitoring nalotów mszyc wyznacza moment kontroli wektora.

Kiedy występują choroby rzepaku? Kalendarz infekcji wg faz BBCH

Jesienią, w fazie rozety (BBCH 14-19), monitoruj suchą zgniliznę, czerń krzyżowych i cylindrosporiozę. Wiosną, od ruszenia wegetacji do kwitnienia (BBCH 30-65), kluczowa jest zgnilizna twardzikowa wnikająca przez opadłe płatki w czasie kwitnienia.

Choroby rzepaku jesienią

Jesienią, w fazie rozety (BBCH 14-19), diagnozuje się suchą zgniliznę, czerń krzyżowych i cylindrosporiozę. Faza rozety jest kluczowym terminem lustracji jesiennej. Sucha zgnilizna i cylindrosporioza infekują liście rozety po opadach. Jesienna ocena porażenia wyprzedza decyzje wiosenne.

Choroby rzepaku wiosną i w okresie kwitnienia

Wiosną, od ruszenia wegetacji do kwitnienia (BBCH 30-65), kluczowa jest zgnilizna twardzikowa, a sucha zgnilizna wznawia rozwój w łodydze. Diagnostyka wiosenna trwa od ruszenia wegetacji do kwitnienia. Zgnilizna twardzikowa wnika przez opadłe płatki w pełni kwitnienia. Poniższy kalendarz zestawia okna infekcji z fazami BBCH i momentem lustracji.

„Decyzję o ochronie przed zgnilizną twardzikową podejmuję na początku kwitnienia, w fazie BBCH 61-65, a nie po pojawieniu się objawów. Sclerotinia sclerotiorum wnika przez opadłe płatki przyklejone do łodyg, więc zabieg ma sens wyłącznie profilaktycznie. Gdy biała grzybnia jest już widoczna na łodydze, plon jest stracony. Termin kwitnienia wyznacza okno decyzji, nie kalendarz." — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.

Jak chronić rzepak przed chorobami? Strategia integrowana i fungicydy

Skuteczna ochrona rzepaku łączy płodozmian, odmiany odporne, monitoring lustracyjny i fungicyd dobrany do zdiagnozowanej choroby. W programach wykorzystuje się azole (np. difenokonazol, tebukonazol), SDHI (boskalid) i strobiluryny (np. azoksystrobina) — zawsze zgodnie z etykietą MRiRW.

„Najtańsza ochrona rzepaku zaczyna się od płodozmianu, bo żaden fungicyd nie cofnie błędu zbyt częstych kapustowatych w zmianowaniu. Werticiliozy, kiły kapusty i wirusa TuYV nie zwalczę chemicznie, dlatego stawiam na odmiany odporne i kontrolę mszyc. Fungicyd dobieram dopiero do zdiagnozowanego patogenu, zawsze zgodnie z etykietą MRiRW. Diagnoza poprzedza produkt, nie odwrotnie." — Patrycja Serwinek, specjalistka ds. ochrony roślin w Wilkołaziak.

Metody niechemiczne: płodozmian, odmiany, monitoring

Integrowana ochrona rzepaku opiera się na płodozmianie, odmianach odpornych, monitoringu lustracyjnym i doborze fungicydu do zdiagnozowanej choroby. Płodozmian ogranicza inokulum patogenów w glebie. Odmiany odporne zmniejszają porażenie suchą zgnilizną i wirusem TuYV. Monitoring lustracyjny wskazuje termin i potrzebę zabiegu. Kontekst kategorii grzybobójczej wyjaśnia osobny wpis: czym są fungicydy.

Dobór fungicydu do choroby

Fungicyd dobiera się do zdiagnozowanej choroby według grupy substancji czynnej: azole, SDHI lub strobiluryny. Azole, takie jak difenokonazol, tebukonazol, protiokonazol i metkonazol, wspierają ochronę przed suchą zgnilizną, czernią krzyżowych i cylindrosporiozą. SDHI z boskalidem działa na zgniliznę twardzikową i kompleks chorób łodyg. Strobiluryny z azoksystrobiną wspierają ochronę w kompleksie chorób grzybowych. Produkt Difo 250 EC zawiera difenokonazol i wspiera ochronę przed czernią krzyżowych, cylindrosporiozą i suchą zgnilizną. Fungicyd triazolowy Ambrossio 500 SC z tebukonazolem stosuje się w ochronie rzepaku przed chorobami grzybowymi. Pełną ofertę zestawia kategoria fungicydy do rzepaku. Dobór i dawkowanie środków prowadź wyłącznie według etykiety i aktualnej rejestracji MRiRW.

Uwaga: dobór i dawkowanie wyłącznie według etykiety i aktualnej rejestracji MRiRW.

Czego nie zwalczysz fungicydem (werticilioza, kiła, TuYV)

Werticiliozy, kiły kapusty i wirusa żółtaczki rzepy (TuYV) nie zwalczysz fungicydem — ochrona opiera się na agrotechnice i kontroli wektora. Werticiliozę ogranicza płodozmian, odmiany tolerancyjne i redukcja inokulum. Kiłę kapusty ogranicza wydłużony płodozmian, wapnowanie gleby i odmiany odporne. Wirus TuYV ogranicza kontrola mszyc i siew odmian odpornych. Diagnoza patogenu decyduje, czy fungicyd ma sens.

Najczęstsze pytania o choroby rzepaku (FAQ)

Czym opryskać rzepak na choroby? Fungicydem dobranym do zdiagnozowanej choroby i fazy rozwoju — azolem, SDHI lub strobiluryną. Najgroźniejsze są sucha zgnilizna i zgnilizna twardzikowa; werticiliozy, kiły i wirusa TuYV fungicydem nie zwalczysz.

Czym opryskać rzepak na choroby?

Rzepak opryskuje się fungicydem dobranym do zdiagnozowanej choroby i fazy BBCH — azolem, SDHI lub strobiluryną. Sucha zgnilizna, czerń krzyżowych i cylindrosporioza reagują na azole. Zgnilizna twardzikowa wymaga zabiegu profilaktycznego na początku kwitnienia. Dobór środka prowadź według etykiety MRiRW.

Jak rozpoznać suchą zgniliznę?

Suchą zgniliznę rozpoznasz po jasnych plamach z czarnymi piknidiami na liściach jesienią oraz po raku u podstawy łodygi wiosną. Piknidia to czarne owocniki na powierzchni plamy liściowej. Rak łodygi przewęża podstawę pędu wiosną. Sprawcą suchej zgnilizny jest Leptosphaeria maculans.

Czy choroby rzepaku przenoszą się na zboża?

Choroby rzepaku nie przenoszą się na zboża — patogeny rzepaku porażają rośliny kapustowate, a nie trawy. Sucha zgnilizna, czerń krzyżowych i cylindrosporioza są wyspecjalizowane na roślinach kapustowatych (Brassicaceae). Zboża porażają inne gatunki grzybów. Płodozmian rzepak–zboże ogranicza inokulum chorób rzepaku.

Kiedy zwalczać zgniliznę twardzikową?

Zgniliznę twardzikową zwalcza się profilaktycznie na początku kwitnienia, w fazie BBCH 61-65, przed wystąpieniem objawów. Sclerotinia sclerotiorum wnika przez opadłe płatki w czasie kwitnienia. Zabieg po pojawieniu się białej grzybni jest spóźniony. Termin kwitnienia wyznacza okno decyzji.